Nigar Veliyeva

BODY LANGUAGE

Touch communication, also referred to as haptics (the study of human touch behavior), is perhaps the most primitive form of communication. Developmentally, touch is probably the first sense to be used; even in the womb the child is stimulated by touch. Soon after birth the child is caressed, patted, and stroked. In turn, the child explores its world through touch. In a very short time, the child learns to communicate a wide variety of meanings through touch.

Five of the major meanings of touch: positive affect, playfulness, control, ritual, task-relatedness are considered here.

Touch may communicate positive emotions. This touching occurs mainly between intimates or others who have a relatively close relationship. “Touch is such a powerful signaling system”, notes Desmond Morris (1974), “and it’s closely related to emotional feelings we have for one another that in casual encounters it’s kept to a minimum. When the relationship develops, the touching follows along with it”. Among the most important of these positive emotions are support, which indicates nurturing, reassurance, or protection; appreciation, which expresses gratitude; inclusion, which suggests psychological closeness; sexual interest or intent; and affection, which expresses a generalized positive regard for other person.

Touch often communicates our intention to play, either affectionately or aggressively. When affection or aggression is communicated in a playful manner, the playfulness de-emphasizes the emotion and tells the other person that it is not to be taken seriously. Playful touches serve to lighten an interaction.

Touch may also serve to direct the behaviors, attitudes, or feelings of the other person. Such control may communicate a number of messages. In compliance, for example, we touch the other person to communicate “move over, hurry, stay here, do it”. In attention-getting, we touch the person to gain his or her attention, as if to say “look at me” or “look over here”.

Touching to control may also communicate dominance. Consider, as Nancy Henley suggests in her “Body Politics” (1977), who would touch whom – say, by putting an arm on the other person’s shoulder or by putting a hand on the other person’s back – in the following dyads: teacher and student, doctor and patient, master and servant, manager and worker, minister and parishioner, police officer and accused, business person and secretary. Most people brought up in our culture would say the first-named person in each dyad would be more likely to touch the second-named person than the other way around. In other words, it is the higher status person who is permitted to touch the lower status person.

Ritualistic touching centers on greetings and departures. Shaking hands to say “hello” or “good-bye” is perhaps the clearest example of ritualistic touching, but we might also hug, kiss, or put our arm around another’s shoulder in meeting someone or in anticipating the person’s departure.   

Task-related touching is associated with the performance of some function; this ranges from removing a speck of dust from another person’s face to helping someone out of a car or checking someone’s forehead for a fever.

We must mention that there are cultural differences in touch communication. For example, students from the United States reported being touched twice as much as did students from Japan. In Japan, there is a strong taboo against strangers touching, and the Japanese are therefore especially careful to maintain sufficient distance.

Another obvious cross-cultural difference is in the Middle East, where same-sex touching in public is extremely common. Men will, for example, walk with their arms on each other’s shoulders – a practice that would cause many raised eyebrows in the United States. Middle Easterners, Latin Americans, and southern Europeans touch each other while talking a great deal more often than do people from “non-contact” cultures – Asia and northern Europe.

Even such seemingly minor nonverbal differences as these can create difficulties when members of different cultures interact. Northern Europeans or Japanese may be perceived as cold, distant, and uninvolved by southern Europeans, who in turn may be perceived as pushy, aggressive, and inappropriately intimate.

The other important kind of communication – is space communication. To our opinion, proxemics is the study of how people manage space, particularly the distances between themselves and others in interpersonal relationships. 

Edward T.Hall, in “A System for Notation of Proxemic Behavior” (1963), defines proxemics as “the study of how man unconsciously structures micro-space – the distance between men in the conduct of their daily transactions, the organization of space in his houses and buildings, and ultimately the layout of his town”. In his analysis of the physical space between people in their interpersonal relationships, Hall distinguishes four distances that he feels define the type of relationship permitted. Each of these four distances has a close phase and a far phase, giving us a total of eight clearly identifiable distances. These four distances, according to Hall, correspond to the four major types of relationships: intimate, personal, social, and public.

In intimate distance, ranging from the close phase of actual touching to the far phase of 6 to 18 inches, the presence of the other individual is unmistakable. Each individual experiences the sound, smell, and feel of the other’s breath. The close phase is used for lovemaking and wrestling, for comforting and protecting. In the close phase, the muscles and the skin communicate, while actual verbalizations play a minor role. In this close phase, whispering, says Hall, has the effect of increasing the psychological distance between the two individuals. The far phase allows us to touch each other by extending our hands. The distance is so close that it is not considered proper for strangers in public, and because of the feeling of inappropriateness and discomfort, the eyes seldom meet but remain fixed on some remote object.

Each of us, says Hall, carries a protective bubble defining our personal distance, which allows us to stay protected and untouched by others. In the close phase of personal distance (1 to 2 feet) we can still hold and grasp each other, but only by extending our arms. We can then take into our protective bubble certain individuals – for example, loved ones. In the far phase (2 to 4 feet) two people can touch each other only if they both extend their arms. This far phase is the extent to which we can physically get our hands on things; hence it defines in one sense the limits of our physical control over others. Even at this distance we can see many of the fine details of an individual – the gray hairs, tooth stains, clothing lint, and so on. However, we can no longer detect body heat. At times we may detect breath odor, but generally at this distance etiquette demands that we direct our breath to some neutral corner so as not to offend. At this distance we cannot perceive normal cologne or perfume. Thus, it has been proposed that cologne has two functions. First, it serves to disguise the body odor or hide it; and second it serves to make clear the limit of the protective bubble around the individual. The bubble, defined by the perfume, signals that you may not enter beyond the point at which you can smell me.

At the social distance, we lose the visual detail we had in the personal distance. The close phase (4 to 7 feet) is the distance at which we conduct impersonal business, the distance at which we interact at a social gathering. The far phase (7 to 12 feet) is the distance we stand when someone says: “Stand away so I can look at you”. At this distance, business transactions have a more formal tone than when conducted in the close phase. In offices of high officials, the desks are positioned so that the individual is assured of at least this distance when dealing with clients. Unlike the intimate distance, where eye contact is awkward, the far phase of the social distance makes eye contact essential – otherwise communication is lost. The voice is generally louder than normal at this level, but shouting or raising the voice has the effect of reducing the social distance to a personal distance. It is at this distance we can work with people and yet not constantly interact with them. The social distance requires that a certain amount of space be available. In many instances, however, such distances are not available; yet it is necessary to keep social distance, psychologically if not physically. In order to achieve this, we attempt different arrangements with the furniture. In a small office, for example, people sharing an office might have their desks face in different directions so that each worker may stay separated from the other. Or they may position their desks against opposite walls so that each will feel psychologically alone in the office, and thus be able to maintain a social rather than a personal distance.   

In the close phase of public distance (12 to 15 feet), an individual seems protected by space. At this distance, one is able to take a defensive action should one be threatened. On a public bus or train, for example, we might keep at least this distance from a drunkard so that should anything happen, we could get away in time. Although at this distance we lose the fine details of the face and eyes, we are still close enough to see what is happening in case we need to take defensive action.

At the far phase (more than 25 feet) we see individuals not as separate individuals but as part of the whole setting. We automatically set approximately 30 feet around public figures who are of considerable importance and we seem to do this whether or not there are guards preventing us from entering this distance. This far phase is, of course, the distance from which actors perform on stage; consequently, their actions and voices have to be somewhat exaggerated.

It is necessary to tell that it would be a mistake to assume that all nonverbal communication takes place behaviorally. Numerous nonverbal messages are communicated by clothing and other artifacts, such as jewelry, makeup, buttons, the car you drive, the home you live in, the furniture you have and its arrangement, and in fact, just about every object with which you associate yourself. Your associations with an Alfa Romeo, Gucci leather, and cashmere sweaters say something very different from what your associations with a Volkswagen, vinyl, and polyester would say. A Rolex and a Timex may both give you the correct time, but each communicates differently about you. Whatever you wear and what you are associated with will communicate something about you.

We learn early to form impressions of people on the basis of their clothing. In a study by Michael Solomon (1986), children from the fourth and sixth grades wearers of a variety of types of jeans and shoes, in such dimensions as popularity, attractiveness, and friendliness. For example, when the children were shown wearers of three brands of jeans – Calvin Klein (designer type, high-priced), Levi Strauss (medium-priced), and Sears Toughskins (inexpensive), the children perceived the Levi Strauss wearers most favorably and the Sears wearers most negatively.

Undoubtedly, gift is one of the kinds of nonverbal messages. A number of theorists have recently pointed out how we communicate even in our gift-giving. One type of gift has been referred to as the Pygmalion gift, that is, the gift that seems to be designed to change the person into what the donor wants the person to become. (Pygmalion gift – is a gift that communicates the gift-giver’s desire for the person to change his or her personality or life-style). The husband who buys his wife sexy lingerie may be asking his wife to be sexy; the wife who buys her husband a weight-lifting machine may well be asking the same thing. The parent who repeatedly gives a child books or scientific equipment, such as a microscope, may be asking the child to be a scholar. The problem with some of these gifts is that the underlying motives – the underlying displeasures – may never be talked about and hence never resolved.

This is not to say that all gifts are motivated by negative aspects of our personalities, only to suggest that even in gift-giving there are messages communicated that are often overlooked and that often function below the level of conscious awareness. Such messages, however, may have considerable impact on the recipient, the donor, and the relationship itself.

Thus, nonverbal communication concerns every aspect of man that sends messages to another person. On the basis of these messages, the other person forms an impression of you – an impression that will be quickly and firmly established. Nonverbal messages communicated by eyes, face, and body, also by clothes and other possessions one displays.

Bibliography

1.              Edward T. Hall. A System for Notation of Proxemic Behavior, 1963.

2.              Nancy Henley. Body Politics, 1977.

3.              Desmond Morris. Touch communication, 1974.

4.              E. Sapir. Language, Culture and Personality, Berkley and Los-Angels, 2001.

5.              Frank Smith. Psycholinguistics and Reading, New York: Holt, Rinehart and Winston, 1973.

      

 X ü l a s ə

Nitqsiz ünsiyyət

Diqqətinizə təqdim olunmuş məqalə, adınan məlum olduğu kimi, nitqsiz ünsiyyətin tədqiqinə həsr olunur. Burada qeyri-verbal ünsiyyətin müxtəlif növləri araşdırılır. Onlara toxunma prosesi, auranın təsiri, artifaktual kommunikasiyalar aiddir. Hədiyyə vermə prosesi həmçinin qeyri-verbal ünsiyyət növü kimi təhlil olunur. Tədqiqat zamanı belə nəticəyə gəldik ki, qeyri-verbal ünsiyyət bir çox məqamlarda yarana bilər. Məsələn, qeyri-verbal mesajlar gözlə, qaşla, müxtəlif üz cizgilərilə, gülüşün növü və tərzi ilə, bədənin hərəkəti ilə, geyim tərzi ilə, yerişlə və başqa nitqsiz ifadə olunan jestlərlə göndərilə bilər.

Р е з ю м е

Бессловесное общение

Представленная вашему вниманию данная статья, как ясно и из названия, посвящена изучению бессловесного общения. Здесь исследуются различные виды невербального общения. К ним относятся процесс касания, влияние ауры, артифактуальная коммуникация. Процесс дарения подарков также рассматривается как вид бессловесного общения. В процессе исследования мы пришли к такому выводу, что невербальное общение может происходить по разному. Например, невербальные сообщения могут выражаться посредством глаз, бровей, другими чертами лица, видом и манерой смеха, жестом, стилем одежды, походкой и другими бессловесными жестами. 

 

Key words: nonverbal communication, communicate positive


Dr. Zivər Hüseynov

SƏFƏVI DÖNƏMI VƏ TÜRK DILI *

Özət

Турки, которые тысячелетия жили и временами правили на территории Кавказа, Ирана, Ирака, Турции являются носителями культуры, оставившей глубокой след на Востоке, в восточной Европе, а также в Америке. Государство Сефевидов, построенное азербайджанскими турками на большой территории, являются отражением этого времени. На территории Сефевидов наряду с развитой политической и военной системой существовала культура, которая способствовала распространению турецкого языка и литературы на уровне господствующих в то время арабского языка и фарси.

Турецкий язык использовался как официальный язык в дворцовом этикете и среди военных высокого ранга, на этом языке публикуются указы и документы, проводится дипломатическая переписка. В учебных заведениях больших городов изучается турецкий язык. Осуществляются переводы различных источников на турецкий язык и проводится их исследование. Турецкий язык, возвысившийся до официального и научного уровня, стал использоваться поэтами для создания произведений на родном языке. Конечно стала тщательного записываться древняя литература, передаваемая во времени в устной форме. В периоде господства Сефевидов были созданы достойные образцы произведений, созданных писателями, поэтами и учёными. Из всего этого можно сделать вывод о том, что в истории турецкого языка государство Сефевидов сыграло выдающуюся роль. 

The Turks, who lived thousands of years and ruled from time to time in the territory of the Caucasus, Iran, Iraq, and Turkey, are carriers of the culture which has left deep traces in the east, in eastern Europe, and also in America. The Safavid state, constructed by the Azerbaijan Turks in a big territory, is a reflection of this time. In the territory of the Safavids, along with a developed political and military system, there was a culture which promoted distribution of Turkish language and  literature at the same level as the Arabic and Persian languages, which dominated at that time.

Turkish language is used as an official language in palace etiquette and among military men of  high rank, and in this language decrees and documents are published and diplomatic correspondence is sent. In educational institutions of big cities, Turkish language is studied. Translations are made from various sources into Turkish language, and research is conducted. The Turkish language, towering to an official and scientific level, began to be used by Turkish-speaking poets for the creation of works in their native language. Of course the ancient literature transferred at that time in oral form began to be carefully registered. The most noteworthy examples of our literature are those created by writers, poets and scientists in the period of Safavid domination. From all of this, it is possible to draw the conclusion that in the history of Turkish language, the Safavid state played an outstanding role.

 

Türklər hələ əvvəlki əsrlərdən bəri qərbi Asyanın geniş bir ərzisində müxtəlif əsrlərdə müxtəlif sülalələrin adı altında böyük və kiçik dövlətlər qurmaqla hakimiyyət etmişdirlər. Səfəvilərin hakimiyyət etdikləri hazırkı Azərbaycan, İran və İraq bölgəlrində də Səfəvilərdən əvvəlki əsrlərdə başqa türk sülalələri hakimiyyət etmişdirlər. Qəznəvilər dövründən bəri, hazırki Azərbaycan, İran, Türkiyə və İraq sərhədləri daxilindəki geniş siyasi fəaliyyətlərinə və qurduqları dövlətlərə nəzər salsaq, onların bu bölgələrdə  hərtərəfli hakim olduqlarının şahidi olarıq. Adı gedən bölgələrdə Qəznəvi, Qaraxanlı, Xarəzmşah, Səlcuqlar, habelə Elxanı, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvi və Osmanlı adı altında hökümət edən türklərinin müxtəlif dövürlərdə şərqdən qərbə, hətta, bəzən Afrika torpaqlarınadək uzanıb gədən hökumətləri bu xalqın siyasi, tarixi, mədəni, ədəbi və sair baxımdan dünyanın qabaqcıl xalqlarından biri olmasını sübut edir. Bu proseslər nəticəsində türklərin mədəniyyəti ilə bərabər dilləri də həmin bölgələrdə yayılmağa və hakim olmağa başlamışdı.

Səfəvi dövründə türklərin dili dedikdə, böyük bir coğrafiya, yəni həmin vaxtda qərbdə hakim olan Osmanlılar, şərqdə Özbəklər və Hindistanda Məmlukların qurduqları dövlətlərdə yaşayan xalqların dili nəzərdə tutulsa da bu məqalədə Səfəvi dövləti daxilində istifadə olunan türk dili haqqında söhbət açacağıq.

Ümumilikdə türk dili də dünyanın digər dilləri kimi tarixi baxımdan müxtəlif dövürlərə bölünmüşdür. Lakin, Səfəvi dövrü mövcud olan türk dili də XVI- XVIII əsrin ilk onilliyi, yəni Səfəvilər sülaləsinin hakimiyyəti ilə eyni zamanda olan türk dilidir.

“Türk dilinin yeni ləhcələri” və ya “Türk dilinin yazı dilinə çevrilməsi” (2; s.151) adlanan bu dövr, XVI əsrdən başlayır və bu dövr eyni zanda “Türk dillərinin müasir ləhcələri” dövrü də adlanır. Belə ki, həmin vaxtdan etibarən bu dil, artıq şifahi xalq dili vəziyyətindən çıxıb, sürətlə mətn, yazı və ədəbi dil səviyyəsinə çatmışdı. 

Haqqında söhbət gedən dövür habelə, əvvəllər eyni kökdən, Oğuz türkcəsidən olan və sonralar siyasi coğrafiyasına görə bir-birindən fərqlənən iki ləhcənin meydana gəldiyi dövürdür. Bir-birinə yaxın olan bu iki ləhcə, iki qüdrətli dövlət daxilində Osmanlı türkcəsi və son zamanlar Azərbaycan türkcəsi adlanan türk dili və ya “qızılbaşi” (5; s.161) adı ilə tanınırdı. Osmanlı türkcəsi Osmanlı dövləti daxilində, Azərbaycan türkcəsi isə Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və xüsusilə Səfəvi dövləti daxilində fars dilindən sonra işlənən ikinci hakim dil idi.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi o dövürdə bir-birindən çoxda seçilməyən Oğuz türkcəsinin Səfəvi dövləti daxilində istifadə olunan ləhcəsi bəzi qaynaqlarda “torki” adlanırdı. Böyük dilçi alim, Ə. Dəmirçizadə, bu dilin hələ Səvəfi dövründən əvvəlki əsrlərdə “türki - türkcə” adlanmasına dair yazmışdır: “O zaman, (Nizami Gəncəvi dövründə) تركي “türki” sözü əsasən “türk dili” mənasında işlənirdi və Azərbaycanda oğuz-qıpçaq qəbilə dilləri əsasında tam formalaşmış ümumxalq Azərbaycan dili də bu adla tanınırdı. Hətta sonralar, xüsusən XIV-XV əsrlərdə “Osmanlı” adı ilə tanınan türk ədəbi dili və “Cığatay” adı ilə tanınan özbək ədəbi dili formalaşandan sonra da “türki” və ya “türk dili” termini uzun müddət “azərbaycanca” mənasında işlənmişdir”.(5; s.87)

Bu haqda, başqa bir dilçi alim H. Zərinəzadə yazır: “Səfəvilər dövründə farsca lüğət və tarixə aid əsərlər yazmış müəlliflər ترك (tork) - türk dedikdə, əsas etibarilə azərbaycanlıları nəzərdə tutmuş, osmanlı türklərini روم-rum və ya - روميrumi, özbəkləri - ازبك özbək, türkmənləri– تركمن torkmən və ya  - تركمانtorkəman, monqolları - مغولmoğol, Çin Türküstanı əhalisini isə تركان ختائي- torkani-xətai adlandırmışdırlar”.(20; s.27-28) Beləliklə tork adlanan azərbaycanlılarının  o dövürdə dillərinin “torki” adlanması istisna deyil.

Bu faktlardan başqa, həmin dövrün türk və fars dilində yazılmış mətnlərində istifadə olunan çoxlu sayda türkcə sözlərin əksəriyyətinin bu gün türk ləhcələri arasında ən çox Azərbaycan türkcəsində işlənməsi bizi bu fikrimizdə yanıltmır.(9;s.91-188) Yuxarıda göstərilən misallara əsasən də məqalədə haqqında söhbət açdığımız türk dili, yalnız, Səfəvi dövləti daxilində istifadə olunan və bu gün Azərbaycan dili adlanan türkcədir.

Əvvəlki dövürlərdə olduğu kimi dövlət daxilində fars dilinin hakim olmasına baxmayaraq, Səfəvilər dövründə türklərin hakimiyyətindən dolayı türk dili, daha geniş istifadə olunurdu. Belə ki, bu dövrdən etibarən türk dili, ədəbi və elmi dil kimi fars dilindən heç də geri qalmırdı. Bununla bağlı, bir çox tarixi sənədlərdə faktlar vardır və bu faktlardan biri, avropalı Şarden adlı səyyahın yazdığı yazıdır. O, öz səyahətnaməsində İsfahan şəhərindəki xatirələrindən yazarkən, səltənət kitabxanası haqqında belə yazır: “Bu səltənət kitabxanasının kitabları farsca, ərəbcə, türkcə və kufi dilində olan kitablardan ibarətdir”.(17; s.79)  Şardenin verdiyi məlumatdan, türk dilinin o dövrdəki nüfuzu və elmi dil kimi ərəbcə və farsca ilə yanaşı elmi dil səviyyəsində olduğu orataya çıxır.

Adı gedən dövürdə türk dilinin bu dərəcədə inkişaf etməsi, bir çox müxtəlif səbəblərə dayanır. Ən başlıca səbəblərdən biri hələ XV əsrdə türklərin ən çox yaşadığı ərazilərdə qurulmuş Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin hakimləri Cahan şah, Uzun Həsən, Soltan Yaqub və sonrakı, yəni XVI və XVII əsrlərdə Səfəvi hakimlərindən Şah İsmayıl Xətai, Şah Təhmasib və digərlərinin türk dilinə dəyər vermələri və bu dili rəsmi dil kimi istifadə etmələridir.

Səfəvi dövlətinin başçılarının öz ana dilləri olan türk dilinə çox dəyər verdikləri haqda, əlimizdə bir çox dəlillər vardır. Bunun ən bariz nümunələrindən biri, I Şah İsmayılın şiyə məzhəbi ilə yanaşı türk dilinə göstərdiyi xüsusi diqqət idi. O, şiyə məzhəbinə Səfəvi hakimiyyətinin qüdrətlənməsinin əsası olduğu, türk dilinə isə Səfəvi havadarlarını birləşdirən amil olduğu üçün önəm verirdi.

Belə ki, türk və Qızılbaş tayfaları bu dövlətin havadarları və əsas qüdrətləri idilər. Səfəvilər, Qızılbaşların qılıncının gücü ilə səltənət təşkil etdikləri üçün Qızılbaşların dövlətdə birbaşa nüfuzları vardı. Bundan başqa bu tayfanın məzhəbi və hərbi xislətləri də buna zəmin yaradırdı.

Səfəvi hökumətinin ilk illərində hökumətin müxtəlif sahələrində, məzhəb, siyasət və ordu bir-birindən tam olaraq ayrı olmadığına görə, mənsəblər və məqamlar birbaşa bir-birinə müdaxilə edirdilər və bu mənsəblər və məqamların başında da türk tayfaları dururdu. Ələlxüsus dövlətin banisi, Şah İsmayılın öz hədəflərini icra etməsi üçün topladığı Qızılbaş, Şamlı, Ustaclı, Təkkəli, Rumlu, Əfşar, Qacar və Ərsaq tayfaları əsas və həqiqi güc kimi bütün sahələrdə fəaliyyət göstərirdilər. Padşah, həmin dövlət məmurları, ordu başçıları və hətta öz müridləri ilə mənəvi və zahiri əlaqəsini də türk dilində bəyan edirdi. Bütün bunlara görə, Şah İsmayılın qüdrətə çatması ilə yanaşı, türk dili yeni güc əldə etdi.

Türklərin məzhəbi xislətlərinə nümunə olaraq isə bunu demək olar ki, hələ əvvəlki əsrlərdə belə Səfəvi xanədanı şiyə məzhəbinin təbliğatı üçün türkləri göndərirdilər. Belə ki, Səfəvilərin bəzi təbliğatçıları iranlı şiyə məzhəb şeyxlər deyil, şiyə məzhəbli türklər idilər və bu ənənə hələ Şeyx Heydərin zamanında mövcud idi. Qaynaqlarda yazılan faktlara əsasən, Soltan Heydər zamanında iki dəfə türk şiyələrdən olan Həsən Xəlifə adlı şəxs İrana gəlib, Soltan Heydərdən əmr aldıqdan sonra Təkkə elinə göndərildiyi haqqında yazır. (12; s.135)

Türk dilinin inkişafına səbəb olan digər amillərdən biri də, qonşuluqda türk dövlətlərinin mövcüd olması və Səfəvilərin onlarla olan əlaqəsi idi. Günbatanda Osmanlı dövlətinin bir qüdrətli siyasi-mənəvi faktora çevrilməsi, gündoğanda isə Baburlu və Şeybani Türk dövlətlərinin varlığı  türk dilinin inkişafına təsir edirdi.

Beləliklə, Səfəvi dövründə türk dili fars dilindən sonra dövlət, saray və diplomatiya dilinə çevrilmişdi. Hakimlər, dövlət işçiləri, onların ailələri və yaxınları və dövlətin yüksək rütbəli şəxsləri türk dilinə üstünlük verir və bu dildə danışırdılar.

Bu dövürdə başqa ölkələrdən Səfəvi padşahlarının ünvanına türk  dilində məktublar gəlir və ya Səfəvi padşahları türkdilli və qeyri-türkdilli ölkələrə bu dildə məktublar göndərirdilər. Belə məktubların bəzilərinin göndərildiyi tarix və ünvan haqqında bəzi tarix kitablarında, xüsusilə Firidun bəyin “Münşaatus-səlatin” kitabı və bu kimi qaynaqlarda yazılmış və bunların bəziləri tarixçilər tərəfidən tədqiq edilib, tanidilmişdir. Buna misal olaraq I Şah Təhmasibin Şahzadə Səlimə Bayazid haqqında ünvanladığı və I Şah Abbasın Osmalnı Fərhad paşaya yolladıqları məktublar (9; s.266-271), I Şah Səfi tərəfindən Mixail Romanova və II Şah Abbas tərəfindən Şirvan bəylərbəyi Manuçehrə göndərlmiş iki türkcə məktubdan söz açmaq olar.(14; s.89) Bundan başqa Soltan Hüseyn Səfəvinin vəziri olan Məhəmmədrza bəyin Fransa səfirinə ünvanladığı türk dilində dörd məktubu da Farnsanın Xarici İşlər Nazirliyinin arxivində saxlanılmaqdadır. (18; s.11,21,26,28)

Türk dilinin nüfuzunu sübut edən faktlardan biri də Səfəvi padşahlarının verdikləri fərmanların başlığında “hökm” əvəzinə “sözümüz” yazdıqlarına dair mövcud olan sənədlərdir. (3; s.51)

Əvvəlki dövrlərlə müqaisədə Səfəvilər zamanı özünün qızıl dövrünü yaşayan türk dilinin bu dövürdə fars dilinə təsiri daha da artmağa başlamışdı. Farsca yazılan mətnlərdə türk dilində saysız-hesabsız sözlərlərdən başqa, xalq dilində işlənən “qurban olduğum”, “Abbas muradını versün”, və bu kimi cümlələr ha belə türkcə beytlər və sənədlər olduğu kimi yazılmaqla fars dilinə kəskin təsir qoyurdu. Bu da türk dilinin başqa dillərə təsir edəcək dərəcədə inkişaf etməsinin göstəricisidir.

Yuxarıda sadalanan bu faktlardan başqa, türk dilinin o dövrdəki nüfuzu haqqında əlimizdə bir çox sənədlər vardır. Belə ki, həmin dövrdə şərqə, xüsusilə də İran və Osmanlı torpaqlarına səfər edən səyyahlar öz səyahətnamələrində türk dilinin Səfəvi dövləti daxilində rolu və əhəmiyyəti haqqında bir çox məlumatlar vermişdirlər. Buna misal olaraq, Osmanlı dərbarında uzun müddət qaldıqdan sonra türk dilini öyrənmiş italyan Pyotro De Lavalinin bu haqda yazılarını göstərmək olar. O, İranda qaldığı zaman İsfahan təəssüratlarından yazarkən, türk dili və onun əhəmiyyəti haqda bir neçə yerdə maraqlı faktlar yazmışdır.

De Lavali, Şah Abbasın hüzurunda oldugu zamanların xatirələri haqqında yazır: “Şah, bizim türk dilini bilib-bilmədiyimiz haqda orada olanlardan soruşdu və onlar cavabında, mənim çox yaxşı bildiyimi dedilər. Çünki gün boyu onlarla bu dildə danışırdım. Beləliklə, öz yerimdə oturduqdan sonra şah, gülərüzlə mənə baxıb türk dilində deyildiyi kimi dedi: -Xoş gəldi, səfa gəldi-”.(4; s.656)

O, yazıları boyu, şahla türk dilində danışdığı haqda başqa məlumatlar da vermişdir.

De Lavali, 1617-ci il 18 Dekabr tarixində dostu Maryo Eskipanoya İsfahan şəhərindən göndərdiyi məktubda yazır: “İranda ümumilikdə fars dilindən çox türk dilində danışılır, xüsusilə də saray əhli və yüksək rütbəli şəxslər arasında... İranlılar türk dilinə fars dilindən daha çox dəyər verdikləri üçün deyil, bütün qoşun türk Qızılbaşlardan təşkil olduğu üçün bu dildə danışılır. Müxtəlif tayfalardan olan şahın əlaltıları da türkcə danışır və fars dilini bilmirlər. Buna görə də təkcə əmirlər orduya aid işlərdə deyil, hətta şahın özü belə vaxtının çoxunu onların arasında keçirir və öz fikirlərini bəyan etmək üçün türk dilində danışırdı. Bu səbəbə görə də bu dil, bütün saraydakılar, qadınlar və başqaları arasında yayqın idi.(8; s.58)

İranda qaldığı müddətdə türkcə bir şeir yazan bu səyyah, 1620-ci ildə bu dildə “Türk dilinin qrammatikası” kitabını da yazmışdır. Adı gedən kitabın girişində Avropa, Asiya və Afrikada hökmranlıq edən Osmanlı, İranda hökmranlıq edən Səfəvilər və Orta Asiyada hökmranlıq edən digər türk xalqlarına görə, bu dilin öyrənilməsinin əhəmiyyətli olduğu haqda məsələlərə toxunmuşdur. (8; s.59)

Almaniya dərbarıdakı, Fridrix Fen Helşteyn tərəfindən münşi vəzifəsini yerinə yetirmək üçün Rusiya və İrana göndərilmiş Adam Olarius 1636-ci ilin noyabrından 1638-ci ilin fevralına qədər İranda qalmış və türk dili haqqında yazmışdır: “İranlılar ana dilindən başqa türk dilində də danışmağa çalışırlar”. (13; s.304)

Sanson adlı başqa bir avropalı səyyah, türk dilinin əhəmiyyətinə dəlalət edən bir məlumatda yazmışdır: “1683-cü ildə məni xristian təbliğatçılarının qrupunda İrana yolladılar. Mənim ilk işim türk və İran (fars) dillərini öyrənmək idi. Çünki bu dilləri öyrənmədən bu işdə faydalı olmayacağımı və işimdə uğur qazana bilməyəcəyimi bilirdim...”. (16; s.19) 

Sanson, iranlıların şaha olan hörməti barədə yazarkən, xalqın şahla söhbət etdiyi və ya ona müraciət etdikləri zaman istifadə etdikləri türkcə sözləri də öz səyahətnaməsində yazmışdır. Bu sözlər “qurban olum”, “din və imanım padşah”, “başuna dönüm” kimi sözlərdən ibarətdir. (16; s.169)

Başqa bir səyyah 1684-cü ildə münşilik vəzifəsi üçün İrana gələn Engelbert Kampfer adlı şəxsdir. O, öz səyahətnaməsində türk dilinin yayğın olması haqqında yazır: “İran dərbarında yayğın olan dil, Səfəvi silsiləsinin ana dilidir və bu dil, məmləkətin adi xalqının dili ilə fərqlənir. Türk dili, saraydan yüksək rütbəli və hörmətli şəxslərin evlərinə də nüfuz edib və beləliklə, elə bir vəziyyət yaranıb ki, şahın hörmətini qazanmaq istəyən hər kəs, bu dildə danışır. Bu gün iş o yerə çatıb ki, başı bədəni üçün qiymətli olan hər kəs, bu dili bilməsə, həmin şəxs üçün eyib sayılır”. O,  türk dili haqqında başqa bir yerdə yazır: “Türk dili, bütün şərq dillərindən asandır. Çünki kəlmələrin hallanması (sərf olunması) və qrammatik quruluşu asandır. Türk dilinin sözlərində olan əzəmət və onun qulağa xoş təsir bağışlayan ahəngi, bu dilin səltənət qəsrində danışıq dili olmasına səbəb olmuşdur”. (10; s.167)

Səfəvi dövründən qalmış bütün məktublar və sənədlər həmin dövrdə türk dilinin təkcə saray və ordu dili deyil, rəsmi dil olduğunu da sübut edir.

XVI əsrin sonundan başlayaraq, XVII əsrin ortalarına qədər hakimiyyət edən  I Şah Abbasın təşəbbüsü ilə dövlətin paytaxtı türklər yaşayan bölgədən İsfahana köçürülməsi ilə Təbriz öz əvvəlki siyasi və mədəni əhəmiyyətini əldən verdi, başqa bir tərəfdən isə Sah Abbas, hərbi islahatlar aparmaqla Qızılbaş tayfalarının qüdrətini azaltdı. Bu dəlillərə görə, türk dili əvvəlki əsrə nisbətən, zəifləmişdi. Bunun nəticəsində də, fars dili rəsmi dil, ərəb dili elmi və dini dil kimi hakim olmuş, türk dili isə tam rəsmi dil statusunu qazana bilməmişdir.

Ancaq, bütün bunlara baxmayaraq, türk dili xalqın təlabatına görə, təhsil ocaqlarında belə istifadə olunurdu. Həmin dövrdə Təbriz, Şirvan və türklərin yaşadığı digər böyük şəhərlərdə fəaliyyət göstərən məktəblərdə türk dili, fars və ərəb dili ilə yanaşı tədris olunur və bu bölgələrdə yaşayan xalq, öz ana dilində təhsil alırdı. Beləliklə, bu məktəblərdə türk dilində kitablara təlabat artmağa başladı. Bu səbəbə görə də türk dilində müxtəlif fənnlərə aid kitablar yazılmağa və ya başqa dillərdən, xüsusilə də fars və ərəb dillərindən tərcümə edilirdi. Bu ehtiyaclar ilkin mərhələdə ərəb və fars dilində yazılmış müxtəlif fənnlərə aid kitabların türkcəyə tərcümə edilməsi ilə başlandı az keçmədən tibb, riyaziyyat, tarix və sair bölümlərə aid türk dilində kitabların yazılması ilə davam etdi.

Tərcümə  edilmiş əsərlərə nümunə olaraq, dövrün ən əsas tərcümə əsərlərindən biri “Şühədanamə”-ni göstərmək olar. Bu əsər, 1538-ci ildə Məhəmməd ibn Nişati tərəfindən Hüseyn Vaiz Kaşifinin “Rövzətüş-şühəda” adlı əsəri üzərindən edilmiş tərcümədir. Məhəmməd ibn Hüseynin XVI əsrdə etdiyi tərcüməsi də dövrün ən məşhur tərcümə əsərlərindəndir. (7; s.21) Həmin dövrdə digər tərcümə olunan əsrlərdən, Şeyx Əbülfəzl Hüseyn ibn İbrahimin “Kəvamilüt-təbir” və “Təzkireyi Şeyx Səfi” əsərinin adını da çəkmək olar. (3; s.65)

Azərbaycan ədəbi və tərcümə nəsrini, böyük şair və mütəfəkkir, Məhəmməd Füzulidən ayırmaq olmaz. Belə ki, bu dilə tərcümə edilmiş ən yaxşı tərcümə əsərləri onun tərəfindən edilmişdir. Həmin əsərlərindən biri, Caminin “Hədise ərbəin” əsərinin türkcəyə tərcüməsidir. O, bu əsəri klassik üslubda tərcümə etmişdir. (7; s.24) “Hədiqətütüs-süəda” onun tərəfindən yazılmış digər sərbəst təcümə əsəridir ki, daha çox müstəqil əsər hesab olunur. Bu əsər yazıçının dini-fəlsəfi bilik və düşüncələrinin bəhrəsidir.

Dövrün digər tərcümə əsərləri nümunələrindən “Şeyx Şəfi mənqbərələri” ilk dəfə türk dilinə çevrilmiş “Kəlilə və Diminə”, Kərbəla hadisəsi haqqında ərəb və fars dilindən tərcümə edilmiş “Ciyaul-muminin” və “Oğru və qazi”  və sair əsərləri göstərmək olar.

Başqa dildən müxtəlif mövzularda əsərlərin tərcümə edilməsi, bu dildə danışan xalqın ehtiyaclarını ödəməkdən başqa, həmin dilin zənginliyi və elmi dil səviyyəsində olduğunun göstəricisidir. Zira bir dildən müxtəlif mövzulu əsərlərin çevrilməsi, həmin dilin zəngin söz ehtiyatının olmasını sübut edir.

Türkdilli xalqın ana dilindəki kitablara olan ehtiyaclarını ödəmək üçün tərcümə əsərlərindən başqa, farca-türkcə və ərəbcə-türkcə lüğətlər, habelə türk dilinin qrammatikasına* dair kitablar da yazılmışdır.

Lüğət nümunələrindən Həsən ibn Hüseyn Qarahesarinin yazdığı “Əl-Lüğət” Əhməd ibn Kamal paşanın yazdığı “Dəqaiqul-həqaiq”, Məhəmməd ibn Bədrəddin Münşidən “Müsəlləs”, Xacə Təbib Buxaridən “Əlfazu Cəliye fi bəyani Luğatu Turkiye” və sair əsərləri göstərmək olar.(19; s.178) Məşhur “Sənglax” və “Qəvaedi Əhmədiyye” də o dövrün türkcə lüğət nümunələrindəndir.

Bir dill haqqında yazarkən o dilin inkişafını sübut edən yazılı ədəbiyyatdan da söz açmaq lazımdır, çünki bir dili yaşadan onun ədəbiyatı və yazılı əsərləridir. Buna nümunə göstərdiyimiz tərcümə əsərləri və lüğətlərdən başqa, türk dilində yazılmış müstəqil əsərlər də az deyil. Həmin dövrdə türk dilinin ədəbiyyatı olduqca parlaq bir dövrə çatmışdı. Belə ki, əvvəlki əsrlərlə müqaisə etdikdə bu dövr, türk ədəbiyyatının qızıl dövrü sayılır. Həmin dövrün tanınmış yazıçı və şairləri türk dilində bir çox əsərlər yadigar qoymaqla, Azərbaycan dilini ədəbi bir dil kimi tanıtmaqla bərabər bu dili yaşatmışdırlar.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, XVI əsrdə Səfəvi dövləti qurulduqdan sonra bu dövlətin padşahları, I Şah İsmayıl və Şah Təhmasib müxtəlif elmlərin inkişafında böyük addımlar atmışdırlar. Onlar öz saraylarında şairlər, alimlər, incəsənət ustalarını toplayır və onları himayə edirdilər. Şah İsmayılın sarayında Göyçayın Bərgüşad kəndində dünyaya göz açmış Həbibinin başçılığı ilə ədəbi məclis təşkil edilirdi. Əslində, Ağqoyunlu hakimi Soltan Yaqub tərəfindən təşkil olunmuş bu məclis, I Şah İsmayıl dövründə şair və ədiblərin toplaşdığı yerə çevrilmişdi. Burada toplanan şairlərin əksəriyyəti türk dilində şeir yazan saray şairləri idi.

Bunu da qeyd etməliyik ki, I Şah İsmayıl, vaxtının çoxunu döyüşlərdə keçirməsinə baxmayaraq, alimlər məclisində oturur və şeir yazmağa böyük maraq göstərirdi. Belə ki, onun öz ana dilində yazmış olduğu şeirlərdən ibarət “Divanı” Azərbaycan, İran və sair ölkələrin kitabxanalarında mövcüddur. (11; s.55) Şah İsmayılın Xətayi təxəllüsü ilə yazdığı ürəkoxşayan şeirləri bu gün də xalq arasında oxunmaqdadır.

Şah İsmayıl və şairlik bacarığı olan I Şah Təhmasibdən başqa, digər şahlar, şahzadələr və dövlətin yüksək rütbəli şəxsləri şeir və ədəbiyyata böyük maraq göstərir, alim və şairləri himayə edirdilər. Buna misal olaraq; Sadiq Bəy Əfşar özünün o dövrdə türk dilində yazmış olduğu “Məcmu əl-xəvas” adlı təzkirəsində bir çox padşah, şahzadə və dövlət məmurlarının adları və beytlərindən nümunələr yazmışdır. (15; s.21-28)

Dilimizin elmi və ədəbi baxımdan inkişafında şairlərimizin rolu böyük olmuşdur. Onlardan biri, dünya ədəbiyyatının parlaq nümunələrindən olan Məhəmməd Füzulidir. Bu şair özünün ən məşhur nəzm və nəsr əsərlərini öz ana dilində yazmışdır. Bundan başqa, onun qoyub getdiyi Füzuli məktəbi sonrakı əsrlərdə bir çox şairin yetişməsi üçün zəmin yaratmışdır.

Bu şahlar və dövlət məmurlarının şeir və ədəbiyyata olan maraqları və qayğıları  şairlərin, o cümlədən türk dilində şeir yazan şair və elm adamlarının ortaya çıxmasına və Səfəvi dövləti daxilində türk ədəbiyyatının fars ədəbiyyatı qədər irəliləməsinə  səbəb olmuşdur.

Həmin dövrdə Səfəvi dövləti daxilində türk dili və ədəbiyyatı ən çox Təbriz, Şirvan və sair bu kimi böyük şəhərlərdə fəaliyyət göstərirdi. Lakin, əvvəlki illərdən bəri bu dövlətin paytaxtı olmuş Təbriz şəhəri ən böyük mərkəzlərdən biri olduğu üçün alim və şairlərin əksəriyyəti bu şəhərdə toplaşırdılar, buna görə də həmin dövrdə yayğın olan ədəbi dil, Təbriz ləhcəsi idi. Böyük dilçi alim Dəmirçizadənin dediyinə görə, XVI əsrdə Azərbaycan ədəbi dili Təbriz ləhcəsinə söykənirdi. (6; s.187)

Səfəvi dövrünün ədəbi dili həmin vaxt inkişaf mərhələsində olsa da hələ də nüfuzu davam edən ərəb və fars dillərinin kəskin təsiri altında idi. Çünki həmin dövrün türk dilində yazıb-yaradan şair və alimləri öz dillərindən başqa əvvəlki dövrün ənənəsini davam etdirərək ərəb və fars dillərində də nəzm və nəsr əsərlər yaradırdılar. Eyni zamanda Osmanlı və Cığatay ədəbi dili ilə bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərməkdə idilər. Lakin ədəbi dili Osmanlı ədəbi dilindən də ayırmaq doğru olmazdı, çünki həmin dövürdə olan şairlərin bəziləri hər iki ləhcəyə aid edilir. Bundan başqa bu iki ləhcənin eyni kökdən olması ilə yanaşı, bu iki saray arasında elm və mədəni əlaqələr mütəmadi olaraq davam etməkdə idi. Osmanlı türkcəsi Səvəfi dərbarında, azəri türkcəsi isə Osmanlı dərbarında hörmətlə qarşılanıdı. Buna misal olaraq; Şah Təhmasib Osmanlı şairlərindən Xəyali və Rəhiminin şeirlərini bəyənmişdir. Bundan başqa, Şah Təhmasibin böyük şair Baqi ilə tanışlığını, hələ əvvəlki Osmanlı şairlərinin əsərlərinə də yabançı olmadığını və Hind dənizindəki uğursuz təşəbbüsündən sonra quru yolla Türkiyəyə qayıdan Katibi ləqəbli Seydi Əli Rəisin Osmanlı ləhcəsi ilə yazdığı şeirlərin Səfəvi sarayında zövqlə oxunduğunu, Səfəvi təzkirəçisi Sadiqi xüsusilə qeyd edir. Cığataycaya gəlincə, xüsusilə Nəvaidən sonra bütün türk məmləkətlərində böyük bir nüfuz qazanan bu ləhcənin ədəbiyyatı, yalnız, Teymurlular dövründə daha çox yayıldığı Xorasanda deyil, İranın hər tərəfindəki türk ziyalıları arasında qəbul edilərək sevilməkdə idi. Cığatayca yazmaq dəbi Hind və Osmanlı sarayları ətrafındakı türk şairləri kimi, İran türkləri arasında da yayğın idi. Şah Təhmasib dövründə Nəşatinin ibn Bəzzazın məşhur “Səfvat  əl-səfa”sını Cığatay ləhcəsi ilə tərcümə etməsi, Şərq türkləri arasında Səfəvi təbliğatı aparmaqdan çox, bu ənənənin təsiri ilə olmuşdur. Həmçinin I Şah Abbasın kitabçısı “Məcmə əl-həvvas” adlı şairlər təzkirəsini Cığatayca yazması, yenə bu dövrdə Şirvanlı Ətiqinin Cığatayca yazmış olduğu şeirləri də bu ənənənin davam etdiyini göstərməkdədir. (11; s.58)

Türk ədəbi dili, iki əsr yarıma yaxın sürmüş Səfəvi dövründə iki üslubda davam etmişdir. Həmin dövrün ilk birinci əsrində bu dilin ədəbiyyatı ən çox klassik üslubda davam edirdi. Şairlərin çoxu saray şairləri olduqları üçün daha çox rəsmi dilə üstünlük verirdilər. Lakin, sonrakı yüzilliklərdə türklərin qüdrəti sarayda zəiflədiyi üçün şairlər ən çox xalq arasında fəaliyyətlərini davam etməyə və xalq dilində yazıb-yaratmağa başladılar və beləliklə, ədəbi dil, tədricən klassik üslubdan uzaqlaşıb, xalq dili və sadə dilə yönəldi. Bütün bu şərtlərlə, Azərbaycan (türk) dili ədəbi dil kimi öz üstün mövqeyini saxlamaqla, şifahi xalq şeiri və danışıq dili hesabına gündən-günə zənginləşməkdə idi.

Bu dildə olan ədəbiyyatın inkişafı elə bir həddə çatmışdı ki, türk olmayan şairlər də bu dildə şeir yazırdılar. Həmid Araslı yazır: “Səfəvi dövründə təkcə Azərbaycan şairləri deyil, hətta Qafqazın digər xalqları belə, bu dildə şeir yazırdılar. Bir sıra erməni və gürcü aşıqları bu dildə şeir və dastanlar yazırdılar. (1; s.77)

Şifahi  ədəbiyyat, hər bir cəmiyyətin ictimayi vəziyyətinə bağlı olduğuna görə, demək olar ki, xalq dilinin əsas kökü hesab olunur və ədəbi dilinin inkişafında çox böyük rol oynayır. Bütün dünya ədəbiyyatlarında olduğu kimi, türk ədəbiyyatında da şifahi xalq ədəbiyyatı yazılı ədəbiyyatdan əvvəl yaranmışdır. Digər ədəbiyyatlara nisbətən, türk dilində daha inkişaf etmiş şifahi xalq ədəbiyyatı çox qədim zamanlardan yaranmışdır və bu da xalq dilinin zənginliyinin göstəricisidir. Azərbaycan ədəbi dilinin şifahi qolu yazılı qolundan əvvəl, təqribən VIII-X əsrlərdə formalaşmışdır (5; s.75) və bunun ilkin zəngin abidəsi “Kitabi Dədə Qoqud” əsəridir ki, sonrakı əsrlərdə yazılı formaya keçdi. Beləliklə ədəbiyyatın inkişafında şifahı ədəbiyyatımızın da rolu böyük olmuşdur.

O dövrün şifahi xalq ədəbiyyatını iki hissəyə bölmək olar. Bunlardan biri, dastanlar, nağıllar, müxtəlif heca vəznində olan qoşma, gəraylı, bayatı və əfşarı, qaytağı, varsağı, ağı kimi dübeytilər və şahın şəninə oxunan mahnılardan ibarətdir. Digəri isə atalar sözləri, hikmətli sözlər, tapmacalar və sair kimi siyasi və fəlsəfi mövzuda olan şeirlərdən ibarətdir.

Şifahi ədəbiyyatın şeir növü yazı formasına keçməmişdən əvvəl dildən-dilə, ağızdan-ağıza keçərək, hətta bu günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bunları bu günümüzə qədər çatdıranlar isə aşıqlardır. Sözün əsl mənasında, aşıqlar vastəsi ilə şifahi xalq ədəbiyyatı yazılı ədəbiyyat yarandıqdan sonra bu ədəbiyyatla çiyin-çiyinə öz yolunu davam etmişdir. Başqa bir tərəfdən isə şifahi ədəbiyyatın, klassik ədəbiyyatla bir-birlərinə qarşılıqlı təsirləri vardır. Bu ədəbiyyat üslubu əvvəlki əsrlərdən davam etsə də əsl inkişaf dövrü yazılı ədəbiyyatla eyni vaxtda, yəni Səfəvi dövründə idi.

XVI əsrdə, Səvəfilər dövründə şairlərlə bərabər xalq yaradıcıları olan aşıqlar da saray tərəfindən hörmətlə qaşılanırdı.

Aşıq poeziyasından ilham alan, saz çaldıran Xətayinin özü də, aşıq şeirlərindən fərqlənməyən qoşmalar yazıb, şiyə fikirlərini təbliğ edirdi.

Bundan başqa, həmin vaxt  “Xətayi”  adında saz havası və xüsusi qoşma forması meydana çıxmışdı. Hətta Xətayinin əruz vəznində yazdığı qəzəllər də saz motivlərinə uyğunlaşdırılaraq, aşıqlar tərəfindən oxunurdu.

“Şah Xətayi seyrə çıxdı, açdı Hürrün qəbrini,

Ya İlahi, sən bilirsən günahkaram doğrusu”. - beytilə bitən qəzəlini aşıqlar son zamanlara qədər oxumaqdadırlar.

Bu dövrdə Qurbani, bayatı şeirinin ustadı sayılan Sarı Aşıq, Aşıq Qərib və başqaları kimi məşhur aşıqlar var idı.

XVII əsrdə siyasi vəziyyətə görə, xalqın azadlıq ruhiyyəsindən irəli gələn “Koroğlu”, “Xətayi”, “Ərəbəzəngi” kimi qəhrəmanlıq dastanları, “Abbas və Gülgəz”, “Aşıq Qərib”, “Əsli və Kərəm” kimi eşq dastanları, “Novruz”, “Bəxtiyarnamə” kimi xalqın adət-ənənəsi və milli ruhundan xəbar verən  dastanlar da yazılmışdır. Bu dastanlar mənzum və mənsur formada yazılır, çox vaxt aşıqlar tərəfindən oxunurdu.

Səfəvilər zamanında şifahi xalq ədəbiyyatından ilham almış və onun təsiri altında olub, klassik və saray mühitində hakim olan ədəbiyyatdan fərqli olan “Coban ədəbiyyatı” adlanan daha bir ədəbiyyat da meydana gəlmişdi. Bu ədəbiyyatın nümunələrindən “Səqqa” hekayəsini göstərmək olar.

Həbibi Bərgüşadi, Məhəmməd Füzuli, Şah İsmayıl Xətayi, Süruri, Tüfeyli, Qövsi Təbrizi, Sadiqi bəy Əfşar, Şah İsmayılın kiçik oğlu Sam Mirzə, Rağib təxəllüslü Kəlbəli, bu dövrün türkcə yazan tanınmış şair və yazıçılarıdır.

Bu şair və yazıçılar, onların əsərləri haqqında həmin dövrdə yazılmış “Töhfeyi Sami”, “Məcalesul-xəvas”, “Təzkireyi Nəsrabadi” təzəkirələri, ədəbiyyat və  tarix kitabları, habelə türkcə və farsca yazılmış müasir əsərlərdən məlumat almaq olar.

Bütün bu saydığımız dəlillərdən belə bir nəticəyə gəlinir ki, Səfəvi dövründə türk dili ilə tanınan Azərbaycanca çox önəmli dillərdən biri olmuşdur. Bu dil dövlətin rəsmi dili olan fars dilindən sonra ikinci rəsmi dil və ən əsası da saray və ordu dili olaraq, istifadə olunurdu. Bundan başqa, bu dilin inkişafı elə bir həddə çatmışdı ki, çoxlu sayda, digər türk ədəbiyyatlarına da nümunə olacaq şair və yazıçılar ortaya çıxmışdır. Bu şair və yazıçıların yadigar qoyduqları ədəbi və başqa elmlərə aid kitablar ədəbiyyat və elm dünyasının böyük töhfələrindən sayılır.

 

Qaynaqlar:

1-            Həmid Araslı, 17 - 18- ci əsrlərdə Azərbaycan ədəbiyayyatı tarixi, Azərbaycan Universitetinin nəşriyyatı, Bakı 1956, 

2-            Bayat  F.; Türk Dili Tarihi, (Başlanğıçtan Günümüze kadar Türk Dili); Ankara. Piramit Yayınları, 2003.

3-            Budaqova  Z.,  Adilov V., Azərbaycan ədəbi dili tarixi; Bakı. Elm nəşriyyatı, 1992.

4-            De Lavale Pyotro, Səfərnameyi Pyotro De Lavale, c.1. tərcümə edəni Bəhruzi M. Tehran. Qətre nəşriyyatı, 1380 ş.

5-            Dəmirçizadə Ə., Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi, I hissə; Bakı. Maarif nəşriyyatı,1979.

6-            Dəmirçizadə Ə.;  Azərbaycan ədəbi dili tarixi; Bakı. Maarif nəşriyyatı, 1967.

7-            Əfəndiyev H.;  Azərbaycan ədəbi nəsrinin tarixindən; Bakı. Azərnəşr nəşriyyatı;  1963.

8-            Gənceyi T., Zəbane torki dər dərbare Səfəviyye dər İsfahan, Fəsle kitab jurnalı, No. 12-13.

9-            Hüseynova Z., Təsere zəbane Torki dər Farsi dər neveştehaye tarixiye doreyi Səfəvi; Tehran. Fəlsəfə Doktorluğu dissertasiyası, nəşr olunmayıb. İyul 2009.

10-     Kampfer Engelbert, Səfərnameye Lampfer be İran; tərcümə edəni Cəhandari K. Tehran. Şirkəte səhamiye inteşarate Xarəzmi nəşriyyatı, 1363 ş.

11-     Köprülü  Fuat; Azəri;  tərcümə edəni Buludxan Xəlilov; Bakı. Elm nəşriyyatı, 2000.

12-     Nəvayi Ə., Şah İsmayıl Səfəvi (əsnad və mokatebate tarixi həmrah ba yaddaşhaye təfsili); Tehran. Bünyad və Fərhənge İran nəşriyyatı, 1347ş.

13-     Olarius Adam, Səfərnameye Adam Olarius, Moskov və İran (bəxşe İran), tərcümə və haşiyə yazanı Behpur Ə., Şərqi Berlin nəşriyyatı, 1363 ş.

14-     Onullahi  S.;  Həsəniv A.; Səfəvi hökmdarlarının daha iki naməlum məktubu haqqında, ADU-nun »Elmi əsərləri«  (Tarix və fəlsəfə seriyası) 1974, no.4,

15-     Sadiqi bəy Əfşar, Məcmu əl- xəvas, dər məcməe əvvəl, redaktə və tərcümə Xəyyampur Ə. Letabxaneye Suruş nəşriyyatı, 1327 ş. Tehran.

16-     Sanson, Səfərnameye Sanson, tərcümə edəni Təfəzzoli T. Tehran. Ziba nəşriyyatı 1346 ş.

17-     Şarden, Şarden səyahətnaməsi, İsfahan bölümü, tərcümə edəni Ərizi H. Tehran. Neqah nəşriyyatı, 1362 ş.

18-     Tacbəxş Ə. Bərresihayi tarixi jurnalı, 9-cu il, no.2. Tehran. Xordad-tir, 1353 ş.

19-     Zəbihullah Səfa, Tarixe ədəbiyyat dər İran, c.4. s. Tehran. Qaqnuş nəşriyyatı, 1382 ş.

20-     Zərinnəzadə  H.; Fars dilində Azərbaycan sözləri; Bakı. Az.SSR EA nəşriyyatı,  1962.

 

Açar söz: Səfəvi dil


Cевиндж  Гидаят гызы  Кулиева

О НАРУШЕНИЯХ  ЛЕКСИЧЕСКОЙ НОРМЫ РУССКОГО ЯЗЫКА В СОВРЕМЕННОЙ ПРЕССЕ

       Речевой портрет языковой личности в значительной степени определяется богатством ее лексикона. Именно он обеспечивает свободу и эффективность речевого поведения, способность полноценно воспринимать и перерабатывать поступающую информацию. Для современной речевой ситуации характерно, с одной стороны, активное обогащение словаря заимствованиями, терминологической лексикой, проникновение жаргонных единиц в литературный язык, а с другой – обеднение определенных пластов словаря,  обусловленное сужением круга чтения.

       В глубоком научном исследовании “Русский язык конца ХХ столетия (1985 – 1995)” сделана попытка дать точную характеристику современного состояния  русского языка конца ХХ века. В нем отмечается, что события второй половины 80-х – начала 90-х годов оказали революционное воздействие на общество и язык [2]. В современном русском языке стали происходить сложные и подчас противоречивые процессы. Чрезвычайно активизировались семантические преобразования, резко увеличилось количество слов, изменивших свой статус в сочетаемостном, стилистическом и оценочном отношениях, все больше слов стало вступать “…в новые синонимические, антонимические и словообразовательные связи” [7, vi].

        Снятие идеологических запретов, стремление обновить лексико – стилистические ресурсы публицистики привели к раскованности масс-медиа. Свобода и языковая вседозволенность влекут за собой расшатывание языковых норм, притупляют чувство языковой ответственности. Современная периодическая печать пестрит нарушениями норм словоупотребления, немотивированными заимствованиями, неумело образованными окказиональными словами, жаргонной лексикой.

          Нами проанализированы случаи нарушения лексической нормы на страницах русскоязычных газет Азербайджана. Собрана довольно большая картотека лексических ошибок, где нарушения представлены далеко не единичными употреблениями.

          Традиционно к лексическим ошибкам относят употребление слова в ненормативных с точки зрения языковой системы значениях, нарушение границ лексической сочетаемости, смешение паронимов, тавтологию и плеоназмы.  Несмотря на то, что такие типы нарушений представлены во многих  классификациях [4], Ю.В Фоменко считает, что “вопрос о классификации ошибок…продолжает оставаться одной из болевых точек преподавания русского языка…” [8,3]. По мнению Л.О. Бутаковой, существующие “классификации отражают чрезмерное стремление их создателей распределить “отрицательный языковой материал” без остатка в соответствии с уровнями языковой системы” [1,64]. Автор считает логичным выделение лексических, собственно стилистических и коммуникативных ошибок, недочетов. Однако попытка Л.О. Бутаковой “…найти в своей классификации место всем типичным нарушениям…с коммуникативной точки зрения” [1,64] приводит, на наш взгляд, к излишнему дроблению типов речевых ошибок, мешает выявлению общих закономерностей их возникновения, затрудняя тем самым работу по предупреждению ошибок.        

        Проведенный нами анализ показал, что ведущими типами нарушений в области лексики являются: а) употребление слова в несвойственном ему значении, б) нарушение границ лексической сочетаемости.

         Вопрос о том, как сочетается слово с другими словами, какими правилами и запретами при этом следует руководствоваться – один из сложных вопросов лингвистики.

         Правила сочетаемости имеют большое значение при употреблении слов в речи. Сочетательная ценность слова обусловлена его категориальной и семантической валентностью. Этот термин означает, что в значении слова “запрограммирована” его потенциальная сочетаемость с другими словами: “Валентность – такое свойство значения слова, которое позволяет последнему иметь при себе определенный набор синтактико-семантических позиций” [5, 3]. Сочетаемость может быть свободной, широкой  и крайне ограниченной, узкой.

          Проведенный анализ показал, что в речи смешиваются не случайные, а наиболее близкие в семантическом отношении слова (в пределах синонимического ряда или лексико-семантической  группы). Предельная близость семантики, синонимичность часто создают трудности для употребления слов. Эта близость зачастую настолько велика, что значения слов практически не дифференцируются в словарях в силу трудности описания различий и могут быть выявлены только благодаря анализу типовой сочетаемости.

          На страницах русскоязычных газет Азербайджана были выявлены многочисленные случаи нарушения границ лексической сочетаемости слов. Распространена ситуация, когда один глагол той или иной лексико-семантической группы употребляется вместо ряда других слов этой же группы. Это может быть либо доминанта синонимического ряда, либо глагол, обладающий достаточно широким лексическим значением. Например: “Мысли, сказанные вами, для нас не новы” (Эхо, № 10, 2007). Со словом мысль (предположение, умозаключение, догадка) следует употреблять слово высказывать/высказать, а не говорить/сказать [5,293]. В другом номере той же газеты читаем: “Одному из продавцов была причинена колото–резаная рана грудной клетки с повреждением сердца, от которой тот скончался в больнице. Другим причинены телесные повреждения различной степени тяжести” (Эхо, № 171, 2006). С глаголом причинить сочетаются существительные боль, страдания, ущерб, а со словами рана, телесное повреждение, удар следует употреблять глагол наносить: наносить рану, наносить телесное повреждение, наносить удар. “По виду нападавшие выглядели похожими именно на бандитскую бригаду, а вовсе не на фашиствующую молодежь” (Там же). Слово выглядеть уместно сочетать со словами хорошо, плохо, радостным, счастливым, а со словом похожий сочетаются глаголы быть, стать, сделаться, казаться  [5, 417].

          В другой газете читаем: “А фанаты спорта чествовали победу любимых команд и спортсменов” (Наш век, № 35 (378)). Наименованиями объекта глагола чествовать могут быть только существительные, в основе значений которых лежат конкретные понятия – человек, его жизнь, события, явления. Поэтому глагол чествовать сочетается со словами герой, чемпион, победитель,  команда, спортсмен: чествовать героя (чемпиона, победителя, команду, спортсмена и т.д.). Со словом  победа сочетаются глаголы  одержать, завоевать, приблизить, принести, отметить, торжествовать, праздновать (победу) [5, 387].

         “Нашлись среди нас и такие, кто пытается подвергнуть его действия инквизиции” (Эхо, № 10, 2006). С глаголом подвергнуть сочетаются слова  анализ, критика, оценка. Существительное же инквизиция имеет значения: “Инквизиция. 1. Следственный и карательный орган католической церкви, с крайней жестокостью преследовавший противников церкви. 2. перен. Издевательство, мучение, пытка (книжн.)” [6, 215]. Слово инквизиция в переносном значении может быть применено только к одушевленным предметам, поэтому с существительным действие оно не сочетается. С аналогичной ошибкой сталкиваемся в предложении: “Несомненно, Сафаров мог бы заткнуть рты тем “героям”, которые сами девальвировались,.., будучи не в чужбинной тюрьме, а на свободе в родном отечестве” (Эхо, № 10, 2006). В “Толковом словаре современного русского языка: Языковые изменения конца ХХ столетия” отмечены следующие значения существительного “Девальвация”: “1. Фин. Обесценивание национальной валюты, выражающееся в снижении ее курса по отношению к иностранным валютам. 2. Перен. Утрата ценностей, значимости понятия, явления и т. п., обесценивание.”[7, 200-201]. Производный от данного существительного глагол девальвироваться не может быть употреблен по отношению к одушевленным предметам. Ни в одном из толковых словарей современного русского языка не зафиксировано прилагательное чужбинный, поэтому его употребление в данном тексте можно квалифицировать как неудачную попытку создания окказионализма. В газете “Наш век” (№ 35 (378)) читаем: “В одном из прошлых номеров мы говорили, что при заключении договора с лицами от пятнадцати до восемнадцати лет…”. Глагол говорить в данном случае употреблен неверно, здесь следовало употребить глаголы писать, сообщать, информировать, отмечать, подчеркивать и т. д., так как речь идет о письменном ответе редакции газеты на вопросы читателей. В семантике  глагола говорить толковые словари выделяют значение: “2. Выражать в устной речи какие-либо мысли, мнения, сообщать факты и т. п., произносить что-либо” [5,  104]. В этом же номере: “Однако в связи с этим объем прав матери не увеличивается и не умаляет ваши права”. Слово умалить имеет значения: “1. То же, что уменьшить (устар.). 2. Принизиться, понизиться в своем значении” [6,722] и может сочетаться с существительными заслуга, вина, значение, достоинство, но не со словом право в значении: “2. Охраняемая государством, узаконенная возможность, свобода что-н. делать, осуществлять..” [6, 498]. Слово право следовало употребить в следующем контексте: объем прав матери не увеличивается и не ущемляет ваши права. С аналогичной ошибкой встречаемся в следующем предложении: “Таким образом, “ближневосточная проблема”, которая в последнее время усугубилась настойчивым желанием Ирана иметь ядерное оружие, также тяжелым бременем ляжет на плечи будущего корейского генсека ООН”. (Неделя, 2006, 20октября ). Глагол усугубляться сочетается со словом, положение, существительное  же проблема уместно употреблять с глаголом осложниться.

          Нами зафиксированы также ошибки, связанные с контаминацией (смешением) устойчивых словосочетаний. “Правительство США всегда говорило, что придаст все усилия для того, чтобы в Азербайджане развивались демократические преобразования” (Эхо,  № 10, 2006). В результате смешения двух ФЕ: придавать значение и прилагать усилия употреблен ошибочный фразеологизм придавать усилия. Со словом преобразования следует сочетать глаголы происходить, расширяться, а не  глагол развиваться. Такого же характера ошибка повторяется ниже: “Мы призываем оказать все усилия для защиты прав и освобождения Сафарова…” (Там же). Вместо фразеологизмов оказать помощь или приложить усилия употреблен контаминированный фразеологизм оказать усилия. В газете “Обозреватель” встречается ошибочная трансформация  глагольного фразеологизма закрывать глаза: “Местные СМИ все чаще пишут о двойных стандартах Вашингтона.., о закрытии глаз на явные нарушения прав человека…” (Обозреватель, 28 апреля – 4 мая 2006 года).

          Перечисленные ошибки нашли место в пяти! номерах четырех республиканских русскоязычных газет. Проведенный анализ позволяет выделить целый ряд нарушений лексической нормы, действующих в виде тенденций:

1)                                    лексические ошибки обладают преобладающим характером по отношению к грамматическим и собственно стилистическим (к которым мы относим нарушения границ функциональных стилей);

2)             ведущими типами нарушений в области лексики являются употребление слова в несвойственном ему значении и случаи нарушения лексико-семантической сочетаемости слов;

3)             данные нарушения обладают социальной устойчивостью, т. е. однотипные ошибки встречаются как в речи интервьюируемых, так и в авторских текстах;

4)             в речи смешиваются не случайные, а наиболее близкие в семантическом отношении слова (находящиеся в пределах одной лексико-семантической группы или синонимического ряда);

5)             неправильному употреблению подвержены в большей степени слова определенных частей речи;

6)             наиболее часты нарушения границ лексической сочетаемости при употреблении глаголов, а среди них – при использовании глаголов, обладающих специфическими особенностями лексического значения, а именно – наличием дифференциального признака, задающего сочетаемость. Тот факт, что превалируют ошибки при употреблении глагола, закономерен в силу его большей грамматической и семантической сложности и не требует развернутого объяснения. Значительно чаще неправильному употреблению подвергаются глаголы, обладающие широкими значениями, реже – глаголы с предельно конкретной семантикой и яркой внутренней формой (что вполне понятно);

7)              неправильное употребление существительных встречается реже, чем аналогичное употребление глаголов. Большая часть лексических ошибок совершается при употреблении имен существительных с абстрактной семантикой, что связано со сложностью процессов номинации определенных понятий и явлений. Механизм ошибки “задан” неточным представлением в сознании пишущего границ лексического значения существительного, его семного состава. Таким образом, часто в ряду семантически близких слов улавливается только сходство и не дифференцируются различия.

          Представляется спорным тезис о том, что “наибольшее количество нормативных нарушений в условиях национально-русского двуязычия связано, с одной стороны, со стремлением к излишней книжности, с другой стороны – с использованием конструкций с разговорными элементами в несвойственной им сфере общения” [2, 52]. Думается, что больше всего ошибок  на страницах газет допускается вследствие недостаточного знания лексического значения слова, “упрощения” в речи семной структуры значения слова за счет игнорирования дифференциального признака, регулирующего сочетаемость.                  Пути выхода из создавшейся ситуации лежат как в области общего повышения уровня речевой культуры филолога, журналиста, так и в повышении его лексикографической компетенции, в умении грамотно работать с ортологическими словарями.

Литература

1.                Бутакова Л.О. Лингвистическое изучение лексических ошибок: итоги и перспективы // Вестник Омского университета,1997. Вып.4.

2.                Джафарова Л.А., Удалых Г.Д. Культура русской речи: из наблюдений над современной нормой //Русский язык и литература в Азербайджане. 1998, №1, с.52.

3.                Земская Е.А. Русский язык конца ХХ столетия  (1985 –1995) / Русский язык  ХХ столетия. М., 1996, с.9 –29.

4.                См.: Капинос В.И., Сергеева Н.Н., Соловейчик М.С. Развитие речи: теория и практика. М., 1994; Цейтлин С.Н. Речевые ошибки и их предупреждение. М., 1982 и др.

5.                Словарь сочетаемости cлов русского языка. М: Русский язык, 1983.

6.                Ожегов С.И. Словарь русского языка /Под ред. Н.Ю.Шведовой. -.Изд. 18. - М.: Русский язык, 1986..

7.                Толковый словарь современного русского языка: Языковые изменения конца ХХ столетия. М:Астрель, 2001.

8.                Фоменко Ю.В. Типы речевых ошибок. Новосибирск, 1994.

ХЦЛАСЯ

   Бу мягалядя Республика мятбуатынын сящифяляриндя йол верилмиш мцасир рус дилинин лексик нормасынын позулмасы щаллары арашдырылыр. Тенденсийа формасы дашыйан лексик сяфлярин бир сыра хцсусиййятляри ашкар едилир. Бу вязиййятдян чыхыш йоллары тяклиф едилир.

SUMMARY

                In article cases of infringement of lexical norm of the modern Russian, having a place on pages of republican periodicals are analyzed. A line of features of the lexical mistakes working as tendencies comes to light. Ways of an output from the created situation are offered.

 

Ачар сюзляр

                Лексик норма, лексик уйьунлашма, лексик сящвляр,  ортоложи лцьятляр.

 

Ключевые слова.

Лексическая норма, лексическая сочетаемость, лексические ошибки, ортологические словари.

 

Key words

Leksikal norm, leksikal kombination, Leksikal mistakes, Ortolojik dictionaries.

 


Аббасова Gцлцмсяр Nяби гызы

МЯТН ВЯ ДИСКУРСУН ИНФОРМАТИВЛИК ХЦСУСИЙЙЯТЛЯРИ

Мцасир дилчиликдя мятн вя дискурс бир-бириндян фяргли ики анлайыш кими ишлянир. Бунунла беля, мцхтялиф тядгигат ишляриндя мятн вя дискурсун ейниляшдирилмяси, еляжя дя онларын субститут кими ишлядилмяси щаллары аз дейилдир. Гейд олунан жящят, щяр шейдян яввял, мятн вя дискурсун айры-айры анлайышлар кими тяйин олунмасыны, онларын охшар вя фяргли жящятляринин ачыгланмасыны тяляб едир.

Дискурс франсыз сюзц олуб (discours) нитг мянасы верир. Бу анлайышы дилчиликдя илк дяфя Т.Ван Дейк даща эениш шякилдя изащ етмишдир. О, дискурсу  данышан вя динляйян арасында мцяййян заман вя мякан дахилиндя баш верян коммуникатив щадися кими гиймятляндирмякля йанашы, дискурсу коммуникатив тясир нятижясиндя йалныз вербал тяшкиледижиси ясасында формалашан «мятн» адландырмышдыр (1).

Мялумдур ки, коммуникатив тясир нитг вя йазы формасында олуб вербал вя гейри-вербал тяркиб елементляриня маликдир. Нитг просесиндя вя йа цнсиййятдя олан шяхсляр бир-бирини эюрдцкляри цчцн онларын данышыьы заманы информасийанын ютцрцл­мяси вя гябул едилмясиндя ъестляр, мимика, еляжя дя визиуал эюрцнян обйектляр дя иштирак едир. Мясялян, чай сцфряси арахасында сющбят едян ики няфярдян бири диэяриня дейир: «Бунун материалы эуйа хрусталдыр. Яслиндя охшадыблар. Инди еля емал технолоэийалары вар ки, ади шцшяни ян бащалы хрустал формасына салыр.» Бу жцмлядя ишлянмиш «бунун» явязлийи «стякан» ифадя едир. Цнсиййятдя олан икинжи шяхс информасийанын ютцрцлмяси заманы бу предмети эюрцр. Она эюря дя мялуматын няйя аид олмасы онун цчцн мцяййяндир. Башга бир нцмуняйя бахаг.

А: -Эюзял йарпаглары вар.

Б: - Сян эцллярини эюрмямисян. Кечян ил еля йахшы эцл ачмышды ки, ики эюз истяйирди бахасан.

А: - Бу вахтлар.

Б: - Щя. Бу ил няся олуб еля бил. Бялкя щавадандыр.

Ики шяхс арасындакы диалогда сющбят щансыса екзотик битки щаггындадыр. Щяр ики шяхс биткини эюрцр. Обйектин юзц цнсиййят просесиндя информасийа ютцрцжцсц ролуну ойнайыр. Бу диалогун йазыйа кючцрцлмцш мятнини охуйан цчцнжц шяхс «йарпаг» вя «чичяк» сюзляриня эюря сющбятин нядян эетмяси иля баьлы тяхмини гянаятя эяля биляр.  Дискурсу мятндян фяргляндирян жящятлярдян бири бунунла баьлыдыр. Лакин бу йеэаня жящят дейилдир.  

Дилчиликдя дискурс екстралингвистик – прагматик, сосиокул­туроъи, психолоъи вя диэяр амиллярля баьлы рабитяли мятн кими дя тяйин олунур. Дискурс баш верян щадисялярля бирбаша баьлы олан нитгдир. Онун мяканы, заманы вя иштиракчылары вардыр. Дискурса аид ян садя нцмуня ади данышыг, диалог, гязетин охунмасы вя с. сайыла биляр (2).

Дискурсу мятндян фяргляндирян башга бир жящят дискурсун актуаллашмыш, тяляффцз олунмуш вя йа олунан нитги билдирмясидир. Мятн ися дейилмишин мцжярряд грамматик структурудур. Дискурс актуал нитг фяалиййяти вя нитг тясиринин нятижясидир. Дискурс щямишя конкрет обйект вя конкрет шяраитля баьлы олур.

К.Абдуллйев эюстярир ки, мятн анлайышынын юзцнцн ики мягамда ишляня биляжяйи нязяря алынмалыдыр. Онун фикриня эюря, дилчилийин обйекти олан мятни вя мятн дилчилийинин обйекти олан мятни бир-бириндян фяргляндирмяк лазымдыр (3, 179).

Мятн дилчилийин ясас анлайышы олан мятн мцхтялиф шякилдя изащ олунур. Мятн тер­ми­нин мянасынын дюрд фяргли шякилдя истифадя едилмяси даща эениш йайылмышдыр: 1) бит­миш вя дцзэцн формалашдырылмыш ялагяли ардыжыллыг; 2) мцхтялиф мятнляр цчцн мцяййян цмуми модел; 3) коммуникасийа акты иштиракчыларындан бириня мяхсус дейимляр ардыжыллыьы; 4) формасына эюря йазылы олан нитг нцмуняси (4, 471).

Мялумдур ки, мятнйаратма категорийасы йазылы мятнля баьлы мейдана чыхмышдыр. Мятнин ясас яла­мятляри бунлардыр: 1) информативлик; 2) баьлылыг; 3) тамлыг; 4) ком­муникатив истигамятлянмя.

Мятн парчалары, щиссяляри мязмуна эюря бир-бириня баьланыр. Бу баьлылыг мятнин мцяллифинин гаршысына гойдуьу коммуникатив мягсяддян асылы олур. Мцяллиф микро вя макро мювзулары бир-биринин ардынжа ишлятмякля цмуми, бцтюв мятни йарадыр. «Дил­чи­лик ядябиййатында микро-текстля йанашы, ейни щадисянин елми ады цчцн «текст», «мц­ряк­кяб синтактик бцтюв», «период», «дискурс», «абзас», «фраза фювгц ващид» вя башга синтактик терминлярдян истифадя олунур. Бу тер­минлярин, демяк олар ки, щамысы эенетик бахымдан гощум анлайышлары ифадя едирляр вя ясасян бир-бирини явяз едя билирляр. Вя буна бахмайараг онлардан бязилярини, бизим фикримизжя, анлам фярглиликляриня эюря фяргляндирмяк лазымдыр» (3, 180) Мятнин абзаслара, монолоъи вя диалоъи нитгя парчаланмасы мятнин ясас яла­мятляри иля баьлыдыр. Мятнин бцтцн щиссяляри бир-бири иля ялагядядир. Монолоъи вя диалоъи нитгя парчаланма мятнин бир гядяр фяргли щиссяляридир. Бу щиссяляри абзас, абзасдан бюйцк ващидлярля ейниляшдирмяк олмаз. Монолоъи вя диалоъи нитг мятнин йаранма формаларыдыр. Бу формалар мятни йарадан шяхслярин иштиракы иля фярглянир. Монолоъи нитг бир шяхся аиддир, диалоъи нитгдя ися ики шяхс иштирак едир.

Диалоъи нитг дискурсдур. Бунунла йанашы, диалогда дискурс диалог иштиракчыларынын нитгляриня, онларын дискурсларына парчаланыр. Цнсиййят просесиндя дискурслар бир-бирини явяз едир. Бир-бирини явяз едян дискурсларын топлусу цмуми, бцтюв бир дискурсу тяшкил едир, йарадыр.

Коммуникатив просесдя иштирак едянлярин диалоглары мцхтялиф формаларда ола биляр. Бир сыра ядяби ясяр формаларында да диалоъи нитг йер алыр. Ашыг йарадыжылыьында дейишмяляр, ики шяхсин бир гафийя цзря дедийи мейханалар диалоъи нитг формаларына аиддир.

Вагиф:                   Башына жям олуб яглин йыьылмаз,

О сябябдян дярдин, гямин даьылмаз,

Сянин малын бузов салыб, саьалмаз,

Щяр кяс иняйини саьар, аьларсан.

Видади:                                 Шейтан ки, дцнйада алдадыр кими,

Хош эялир о кяся дцнйанын дями,

Чох йыьма башына щури, сянями,

Гафил юзэяляря эедяр, аьларсан.

Бу нцмунядя Вагифя аид олан бянд Вагифин, Видадийя аид олан бянд Видадинин дискурсудур. Бу ики дискурс бир йердя нцмунядяки цмуми дискурсу тяшкил едир. Даща бир мясялни дя гейд етмяк лазым эялир, бядии ясярлярин эюстярилмиш формаларында олан дискурсларда ялаглянмя фяргли сяжиййя дашыйыр. Бурада бир тяряфин дедийи фикрин цмуми мязмуну ясасында икинжи тяряфин дискурсу формалашыр. Лакин бу амил щямишя апарыжы олмур. Дискурс иштиракчылары мязмун баьлылыьындан узаглашараг йени микромювзуну ортайа ата билирляр. Верилмиш нцмунядя щямин жящят щисс олунур.

Тябии ки, мятня хас олан яламятляр дискурса да аиддир. Мятн ващидляри арасында коэезийа олдуьу кими, дискурсун ващидляри арасында да коэезийа вардыр. Бядии ясярин ясас мейарларындан бири онун композисийасыдыр. Елми ядябиййатда бу анлайыш мятнин формал ялагясинин сюз материалынын йерляшмяси вя мцтянасиблийини тяйин едян ганунауйьунлуглар комплекси йахуд синтези кими изащланыр.

Мятн мцяййян нюгтядян башланыр вя мцяййян нюгтядя тамамланыр. Мятнин башланьыж нюгтясиндя информасийа дахил едилир. Бундан сонра семантик жящятдян бир-бири иля ялагялянян йени ващидляр илкин информасийанын эенишлянмясиня вя йени информасийанын дахил едилмясиня хидмят эюстярир. «Китаби-Дядя Горгуд» абидясин­дян эютцрцлмцш бир парчаны нязярдян кечиряк.

«Бяри эялэил!

Башым бахты!

Евим тахты!

Хан бабамын эюйкцси!

Гадын анамын севэиси!

Атам, анам вердийи,

Эюз ачыьан эюрдцйцм,

Кюнцл вериб севдийим,

Дирся хан!

Галхыбаны оьулла йериндян уру дурдун,

Йелиси гара газлыг атын бцтцн миндин,

Кюксц эюзял габа даьа ава чыхдын.

Ики вардын, бир эялирсян, йаврум ганы? …»

Дастандан эютцрцлмцш бу натамам парчада йени информасийалар бир-бирини явяз едир. Илк ики информасийа «Бяри  эялэил!» ифадяси иля башланыр вя «Кюнцл вериб севдийим, Дирся хан!» ифадясиндя баша чатыр. Биринжи информасийа кимя мцражият олунмасы иля баьлы олса да бу шяхс ики информасийанын тамамландыьы нюгтядя ашкарланыр. Йяни «бяри эялэил» Дирся хана цнванланмышдыр. Бу информасийанын тамамланмасына гядяр ися Дирся ханын ким олмасы щаггында мялумат верилир вя бу мялуматын юзц дя Дирся хана цнванланмышдыр. Икинжи информасийа чохаспектлидир. Дирся ханы вя информасийаны верян шяхси мцхтялиф тяряфлярдян тяйин едир.

Цчцнжц информасийа да чохаспектлидир. Лакин ясас диггят Дирся ханын ова чыхмасы цзяриндя жямляшмишдир. Бурада «даьа ова чыхмаг», «оьулла бир йердя ова чыхмаг», «сящяр тездян ова чыхмаг» вя с. бу кими информасийалар да вардыр. Лакин онлар ясас информасийанын фонунда  кюмякчи вя айдынлашдырыжы информасийалардыр. Дюрдцнжц информасийа  «Ики вардын, бир эялирсян, йаврум ганы?» жцмлясиндядир. Дас­танда Дирся ханын хатунунун дискурсу верилмиш парча иля битмир. Онун давамы вардыр вя бу давамда диэяр информасийалар мцяййян ардыжыллыгла дахил едилир.

Мятндян фяргли олараг дискурсда информасийанын ютцрцлмяси вя гябулунда конкретлик даща важиб деталлардандыр. Дискурс мятнля мцгайисядя конкретлийи вя ва­жиб информасийанын тез ютцрцлмясини тяляб едир. Якс тягдирдя, нитгин диалоъи мащий­йятиня бу вя йа диэяр дяряжядя зийан дяйир.

 Мятнин мцяййян щиссясиндя информасийанын гапанмасы, тамамланмасы баш верир. Мятндя цмуми мязмун олдуьу кими, цмуми информасийа да олур. Цмуми информасийа бир чох диэяр информасийалары юзцндя бирляшдирир вя йа бу типли инфор­ма­сийалар ясасында формалашыр. Йухарыда верилмиш нцмунядя бу айдын щисс олу­нур.

Дискурсун мятндян фярги онун реал эерчякликля ялагясиндя, конкрет заман вя мякан дахилиндя баш вермясиндядир. Дискурс просесиндя гейри-вербал тяшкил­едиъиляр дя йер алыр. Дискурсун йаранмасы заманы, даща доьрусу, коммуникасийа акты просесиндя иштиракчылар паралингвистик васитялярдян (жест, мимика вя с.) истифадя едирляр.

Мятндя олдуьу кими, дискурсда да информасийа дяйярли вя дяйярсиз, изафи вя конкрет ола биляр. Мятндя фикрин експлисит вя йа имплисит шякилдя ифадя олунмасы, эяр­эин­лик вя гейри-эярэинлик йарадыр. Информасийанын эизли ифадяси эярэинлийи артырыр. Изафи эярэинлик ися мятнин гавранмасыны чятинляшдирир. Дискурсда эизли инфор­масийанын ве­рилмяси, мятнля мцгайисядя чох аз мцшащидя олунандыр. Бу да дискурс иштиракчы­ла­рынын ясас мягсядинин коммуникатив акты щяйата кечирмяк олмасындан иряли эялир. Ком­муникасийа просесиндя информасийаны даща айдын шякилдя тез ютцрмяйя вя даща айдын шякилдя тез гябул етмяйя кюклянирляр. Лакин бу, тябии ки, щямишя дискурс цчцн важиб шярт олмур.

Дискурсун формал-грамматик ялагялилийи дискурсдакы ифадяляр арасында мцхтялиф типли дил мцнасибятляри иля  тяйин олунур. Щямин мцнасибятляр сырасында ишаряетмя, шяхси вя мцгайисяли референсийа, адларын, феллярин вя предикатив груп­ларын субститусийасы, адларын, феллярин вя предикатив групларын еллепсиси, мцна­сибят­лярин мящдуд топлусундан бирини эюстярян баьлайыъы сюзляр вя кон­некторлар, лексик коэезийа дурур.

Мятн информасийа ютцрмяк васитяси олмагла йанашы, бир чох башга мягсядляря хидмят едир. Бядии ясярдя мцяллиф образы ачыр. Охужуда бу образла баьлы мцяййян щиссляр ойадыр. Мятн бойу дахил едилян информасийанын аз олмайан бир щиссяси мцяллифин бу мягсядиня хидмят едир. Мятнин информативлийи онун мягсядиля цзвц шякилдя баьланыр. Дискурса бу жящят аз хасдыр вя чох заман коммуникатив актда ялавя шярщ вя изащлар йер алмыр. Буну конкрет нцмуняляр ясасында нязярдян кечиряк.

                                   «Эяшт ейлядим, бу дцнйаны доландым,

Яллини ашырдам, йцзя ня галды?

Айаг эетди, ял эятирди, диш йеди,

Бахмагдан савайы эюзя ня галды?»

Ашыг Алынын 5 бяндлик гошмасынын биринжи бянди мцяллифин вермяк истядийи ясас фикир цчцн база ролуну ойнайыр. Сонракы бяндлярдя щяйата мцнасибятдя башга амиллярля баьлы фикир вя мцнасибятляр верилир. Онларын цмуми ардыжыллыьы мцяллифин сечдийи ялагя зянжири иля бир-бириня баьланыр. Гошма бу мисраларла баша чатыр: «Бир эцн дейяжякляр, Алы да кючдц, Сынды телли сазы, тязяня галды.» Беляликля, гошманын яввялиндя дахил едилмиш информасийа инкишаф етдириляряк, инсанын щяйатда ябяди олмамасы, бир эцн бу дцнйадан эетмяли олмасы фикри иля тамамланыр. Щеч шцбщя йохдур ки, бу типли мятнляри кифайят гядяр узатмаг, охшар фикирлярля зянэинляшдирмяк мцмкцндцр. Мятнин тамлыьы, онун изафи информасийайа малик олуб-олмамасы мятни йарадандан вя мятнин мягсядиндян асылыдыр. Дискурс цчцн дя бу жящят сяжиййявидир.

Гейд етмяк лазымдыр ки, диалоъи дискурс бир шяхс тяряфиндян дя йарадыла биляр. Бу щалда дискурсун ики шяхс арасында реал мякан вя заманда баш вермяси амили итир. Доьрудур, бу типли мятнлярин йаранмасынын юз мяканы вя заманы олур. Лакин бу мя­кан вя заман мятнин гялямя алынмасы вя йа мятнин йарадылмасы мяканы, заманыдыр. Мясялян,

                               «Бир нишан истядим эцлцзлц йардан,

Дирсяйин эюстярди: алысан,  -деди.

Дедим: ай гыз, кючдцм, сяннян ял чякдим,

-Щялбят бир йадына салысан,  -деди.

 

Дедим: Ай бяхтявяр, бу ня бцсатдыр,

Деди: нязяр ейля, эюр ня суфатдыр.

Дедим: чешмим йашы йери ислатды,

Веррям дясмалымы, силисян, -деди.»

Бу нцмуня дя Ашыг Алынын беш бяндлик гошмасындан эютцрцлмцшдцр. Гу­ру­лушуна эюря мятн ики шяхсин дискурсларынын сыраланмасы формасындадыр вя диаложи нитг кимидир. Лакин реал эерчякликдя ашыгла гыз арасында диалог эетмя­мишдир. Бу диалог бцтцнлцкля ашыьын юзцня аиддир. Демяли диаложи нитги бир шяхс тяряфиндян дя йарадыла биляр. Бядии ясярлярдя сурятлярин, персонажларын бир-бири иля данышыглары да мцяллиф тяряфиндян йарадылмыш дискурслардыр. Гейд олунан ъящятляр дискурс вя мятнин инфор­мативлик мясяляляриня тясир эюстярмир. Лакин щягиги дискурсла йара­дылмыш дискурсун фяргляндирилмяси вя айры-айрылыгда мцгайисяли шякилдя арашдырылмасына ясас верир. 

Щяр бир конкрет ифадя коммуникасийанын цмуми планы иля мцяййян мцна­сибятдя олур. Яэяр дискурсда, диалоъи мятнлярдя нитгдя информасийанын мцбадилясиндя гаршылыглыг варса вя бу, коммуникантларын данышыг стратеэийалары иля баьлыдырса, онлар коммуникатив акт просесиндя юз нитгляриндя дягигляшдирмя апара билирлярся, диэяр мятн формаларында буну башга васитяляр йериня йетирир.

Бядии мятндя билаваситя мятн аид ясас мягсяд вардыр. Бцтцн мятнин гурул­масы вя йарадылмасы да буна кюклянир. Мятнин сонуна доьру эетдикъя ясас идейа­нын конкретляшмяси эцълянир. Сонлуг йени тякрарларын дахил едилмясиня имкан верир.

Шцбщясиз, мятн юз гурулушуна эюря бир-бири иля ялагядар олан фраза, жцмля вя консептлярдян ибарятдир. Бу ващидляр мятндя активляшмиш олуб бир там тяшкил едир. Мятнин тамлыьы вя ялагялийи, ейни заманда, мятни йарадан вя гаврайан коммуни­кантларын мцнасибятиндян дя асылыдыр. Коммуникантлар мятнин тамлыьы вя ялагялийи иля баьлы хяталары коммуникасийа шяраити онларын нязаряти алтында олдугда кяскин щисс етмирляр. Мятнля мятн олмайан арасында фярг бу бахымдан формал тярифля мцяййян­ляшмир. Ону йалныз инсан мцнасибятляринин фяалиййяти вя реаксийанын дяряжялянмяси сявиййясиндя тядгиг етмяк мцмкцндцр. Мятнин мятнлийи йалныз тамлыг вя ялагя­лиликля дейил, щям дя интенсионаллыьы шяраитля ясасланмасы, башга мятнлярля рабитяси вя информативлийи иля тяйин едилир (5, 74).

Цмумиййятля, мятн вя дискурс фяргли анлайышлар олдуьундан онларын инфор­мативлийи дя фяргли сяжиййя дашыйыр. Дискурслар щяжмжя дя мятнлярдян кичик олур. Щяр бир дискурс мцяййян шяраит, мякан вя заман, конкрет мювзу иля баьлы олур. Дискур­сун бу жящяти онун информасийа йцкцнцн конкрет мювзу цзяриндя жямляшмясиня шяраит йарадыр. Дискурс мятндян фяргли олараг габагжадан дцшцнлцмцш бир мювзуну ящатя етмяйя биляр. Дискурс фярдляр арасында баш вердийиндян онларын бир-бириня мцнасибяти, дцнйа эюрцшляри цмуми мювзуйа тясир эюстярир, мювзунун дяйишмясиня ясаслар йарадыр. Конкрет бядии ясяр ися айрыжа бир тамдыр вя онун ясас мювзусу вя бу мювзудан иряли эялян информативлик мясяляляри вардыр.

Ядябиййат

1.                 Ван Дейк Т. К определению дискурса//http://www.psyberlink. flogiston.ru/ inter­net/bits/vandijk

2.                 Дискурс// http://ru.wikipedia.org/wiki/Дискурс

3.                 Абдуллайев К. Азярбайжан дили синтаксисинин нязяри проблемляри. Бакы, 1998.

4.                 Halliday M.A.K., Hasan R. Cohesion in English. London, 1976

5.                 Николоева Т.М. Краткий словарь терминов лингвистики текста//Новое в зарубежной лингвистике. Москва, 1978.- С.467-473

6.                 Брандес М.П. Синтаксическая семантика текста// Сб. научных трудов  МГПИИЯ им. М. Тореза. Вып. 112. М., 1977

 

Информационные свойства текста и дискурсов

Резюме

В статье выясняется понятие текстов и дискурса, старание открыть похожие и разные стороны текста и дискурса. Показывается что разное понятие текста и дискурса действует на информативность. Добавление и развитие информации на тексте и в  дискурсе, большинство и меньшинство иследовается обьем новой информации конкретными примерами.

Informative features of texts and Discuss

Суммарй

There is an explanation of text and diskurs conception in report, trying to find a like and unlike motives of texts and diskurs. There is an open view of different conception of text and diskurs which is reason for their influence to the informative view. In diskurs and Text there is an entrance of information and improvement, majority and minority of new information is analyzed of specific examples.  

 

Ачар сюзляр:  анлайыш, дискурс, мятн.

Ключевые слова: понятие, дискурс, текст.

Key words: conception, diskurs, text


Мяфтуня Вагиф гызы Вялийева

МЦАСИР ДЮВРДЯ ДИЛИН ЛЕКСИК СИСТЕМИНДЯ БАШ ВЕРЯН ДЯЙИШМЯЛЯРЯ БИР БАХЫШ

Щяр бир мядяни-тарихи дюврдя дилдя йени хцсусиййятляр мцшащидя олунур. Бу жящят дилин лексик системиндя даща ашкар шякилдя юзцнц бцрузя верир. Дил цчцн бир тяряфдян онун грамматикасынын сабитлийи, мцхтялиф сявиййяляр цчцн норма вя гай­да­лары вардырса, диэяр тяряфдян, дилин мцхтялиф дюврляря хас ижтимаи-сийаси, игтисади, сосиал шяраитя, еляжя дя елми тяряггийя реаксийасы да вардыр. Гейд олундуьу кими, бу реак­сийа, илк нювбядя лексик системдя тязащцрцнц тапыр. Лексик систем ачыг системдир. Бу­ра йени сюзляр дахил олур, кющнялмиш сюзляр ися цмумишляк лексик гатдан чыхыр. Дил жя­миййятдя баш верян дяйишмяляря бу просесин сцрятлянмяси иля жаваб верир. Ижтимаи дяйишмялярдя дайаныглыг, сабитлик йарандыгжа, диля дахил олмуш йени сюзлярин мяним­ся­нилмясиндя дя мцяййян ганунауй­ьунлуглар баш верир. Бунунла беля, щяр бир дювр­дя йениляшмя просесин сцряти, мювжуд жямиййятин гурулушунда щансы сосиал тябягя­ля­рин, стратларын, суб мя­дяниййятлярин йер алмасы дилдяки дяйишмяляри мцяййянляш­дирир.

ХХ яср бцтцн дцнйада ижтимаи-сийаси щяйатда баш верян бюйцк дяйишмялярля йадда галажагдыр. Дцнйанын сосиалист вя капиталист дцшярэяляриня айрылмасы, йени­дян ващид истигамятдя инкишафа гайыдыш, информасийа техноло­эийасынын сычрайышлы ирялиляйиши нятижясиндя информасийанын гябулу вя ютцрцлмясинин йени йолларынын ямя­ля эялмяси диля хцсуси тясир эюстярмишдир. Бу тясирляр Азярбайжан дилиндян няинки йан кечмямиш, бир сыра башга диллярля йанашы, онда да дярин изляр бурахмыш вя бурахмагдадыр.

Бу мясяля иля баьлы, илк нювбядя, дил ялагяляри системиндяки дяйишмялярин тясирини гейд етмяк лазым эялир. Азярбайжанын юз мцстягиллийин бярпа етмяси иля юлкянин игтисади, сийаси, сосиал щяйатында ящя­миййятли дяйишмяляр баш верди. Бу про­сес бир сыра кечмиш игтисади-сийаси ялагялрин гырылмасы, йени ялагялярин формалаш­масына ряваж верди. Мцяййян дил коллективинин игтисади-сийаси щяйатында баш верян дяйишмяляр, тябии ки, бу коллективин дилиня билаваситя тясир едир, дилдя мцхтялиф шякил вя формаларда тязащцрцнц тапыр. Совет дюврцндя чох эцжлц олан Азярбайжан –рус дил ялагляринин зяифлямяси фювгцндя, Азярбайжан-тцрк вя Азярбайжан-инэилис дил ялагляринин эенишлянмяси юзцнц илк нювбядя эюстярди. Мцс­тягиллик шяраитиндя дилин алын­малардан тямизлянмяси истигамятиндя ясаслы вя ясассыз жящдляря дя йол ачды. Мцстягиллик щям дя йени сийаси-игтисади базанын йара­дылмасы тялябини ортайа атды. Базар игтисадиййатына кечид, сосиал сащядя дяйишмяляр, мцстя­гил сийасят игтисади, сийаси вя сосиал сащялярдя йени вязиййятин йаранмасына эятириб чыхартды ки, бу да дилин лексик системиня йени сюзлярин сцрятля дахил олмасына эятириб чыхартды.

«Йени ижтимаи гурулуш, сийаси мцщит, игтисади шяраит 70 илдя вярдиш етдийимиз ижтимаи-сийаси-игтисади шяраитдян фяргляндийиня эюря дилимизин ижтимаи функсийасында да бир сыра йениликляр йаранды, дяйишикликляр баш верди. 60 ил дилимизин йазы васитяси олан кирил графикалы ялифба латын графикалы йени ялифба иля явяз едилди. Ядяби дилимизин йазылы вя шифащи нювляри яввялки дюврля мцгайисядя сайжа олдугжа чох олан кцтляви информа­сийа васитяляриндя- гязет вя ъурналларда, дювлят вя юзял телевизийа каналларында, радио­да, йени дюврцн мящсулу олан тяшкилат вя мцяссисялярин адларында тязя хцсусий­йятляр газанмаьа башлады»(1, 34).

Бу просес даща чох мятбуатда мцшащидя олунурду. Мятбуат дилиндя ян чох наращат доьуран мясялялярдян бири алынма сюзлярин ишялидилмясиндя ифрата вармагла баьлы иди. «Щеч бир ещтийаж олмадан дилимизя чохлу харижи сюзляр эятирилир (ремикс, имиъмейкер, електорал, месаъ, провайдер, провокасийа, координатор, интеллиэент, компоромат, функсионар, пост, контекст, актив, админстрасийа, детал, индивид, дискердитасийа, пропоганда, фактор, интервц, рейестер, елемент, критик, ричаг, гравма, стил, комфорт, барйер, формула, копировка вя с.). Бязи сюзлярин щеч щансы дилдян алындыьыны да бязян мцяййян етмяк олмур» (2, 78).

Гейд олунан мейлля йанашы бир чох сащялярдя йени сюзлярин йарадылмасына дцзэцн призмадан йанашма да диггяти чякир. Мялумдур ки, рота, взвод, баталйон, серъант, старшина, йефрейтор, лейтенант вя саир сюзляр рус дилиндян вя йа рус дили васитяси иля алынмалардыр. Азярбайжан ордусунун йаранмасы щярби терминоло­эийада мцяййян бу гябилдян олан терминлярин дилин юз сюзляри вя йа тцрк мяншяли сюзлярля явяз едилмяси имканы верди. Эизир, табор, тагым, чавуш, бюлцк кими щярби терминляр йаранды.

Ядяби дилля сосиумун формалашмыш коллективинин дили арасында фяргляр мцхтялиф сявиййялярдя юзцнц эюстярир. Мцяййян дил коллективинин нитги нормативлик бахымындан тязйиг вя тясир обйекти олмур. Бурада сюзалма, сюз йарадыжылыьы дил гурупунун дахили цнсиййят просесиндя баш верир. Жямиййятин сосиал груплары тябягяляри олур. Бу тябягялярин, групларын дилинин лексик гатында да мцхтялиф просесляр эедир вя щямин просеслярин нятижяляри дилдя дя цзя чыхыр. Бязян бу просес мянфи, бязян ися мцсбят истигамятдя эедир.

Диля тясири шяртляндирян икинжи башлыжа жящят ижтимаи-игтисади щяйатдакы дяйиш­мялярин, данышыг дилинин ядяби дили сыхышдырмасы дюврцндя цзя чыхан просеслярин дилдяки тязащцрцдцр.

Базар игтисадиййатына кечид алгы-сатгы иля мяшьул оланларын сайыны да артырды. Бунларын мцяййян гисми ара тижаряти иля мяшьул оланлардыр. Ейни пешя сащибляринин дилиндя Азярбайжан дилинин нормаларына уйьун эялмяйян сюзлярдян истифадя мейлляри даща эцжлц олур. Мясялян, «Точкамын престиъини юлдцрцрсян ахы. Щеч олмаса, киримишжя дур, сясцвц чыхардыб елямя, эцнцн ахырында цч «Мяммяд» верярям. Солидни клийентлярин йанында биабыр еляйирсян мяни. Дцнянки ушаг-зад дейилик, весимиз вар базарда» (К.Яшряфоьлу. Ахшамбазары// «Азярбайжан» ъурн. 2004,  №11,  с.91). Верилмиш нцмунядя ишлядилян «точка», «престиъ», «солидный», «клийент», «вес» сюзляри диля дахил едилян йад цнсцрлярдир. Лакин онлар мцяййян груп мараьы оланлар арасында ишляняряк ян азы бу групун нитгиндя дайаныглы мювге тутмаьа башлайыр вя цмуми данышыг дилиня кечир.

Щазырда диля, онун лексик гатына сцрятли  тясири иля сечилян сленг щадисяси  инкаредилмяз дил щадисяси кими диггят мяркязиня чыхмасыдыр.

Дилчиликдя сленг анлайышындан сон дюврляря гядяр эениш истифадя олунмурду. Совет дюврцндя няшр олунмуш елми ядябиййатда, о жцмлядян лексиколоэийайа даир монографийаларда «сленг» термининя, демяк олар ки, раст эялинмир. Изащлы дилчилик тер­минляри лцьятляриндя дя охшар вязиййят мцшащидя олунур (3; 4; 5, 394). Нятижядя дилчиликдя бу эцня гядяр «сленг» анлайышынын дягиг изащы верилмямишдир. Сленг мцяййян пешя сащибляринин вя йа сосиал тябягялярин дилиндя ишлянян сюз вя ифадялярин топлусу кими изащ олунур (5, 394). Бу щалда сленг ъаргон вя арго иля ейниляшдирилир. Ону да гейд етмяк лазымдыр ки, ъаргон вя арго да бязян ейниляш­дирилир, бязян ися фяргляндирилир. Мясялян, А.Гурбанов йазыр: «Арго вя жаргон» сюзляр бир-бириня чох йахындыр вя дилчиликдя чох вахт ейни мянада ишлядилир. Лакин пешякарлар арасында ишлядилян эизли анлашма васитясиндян –арго сюзлярдян фяргли олараг ъаргон сюзляр даща чох али зцмря арасында ишлядилян яжняби данышыьы кими дярк олунур» (6, 237).

И.Р.Галперин сленгя щяср олунмуш мягалясиндя бу категорийанын тяйин олунма­дыьыны, онун цмумиййятля олмадыьыны сюйляйир. О, сленги ъаргон иля синоним кими гябул едир (7).

Мцасир дюврдя сленгин дил щадисяси кими цздя олмасынын, сленгин данышыг вя ядяби диля тясиринин сцрятля артмасынын ясас сябябляриндян бири коммуникасийа про­се­синдя ясаслы йениляшмянин баш вермяси, цнсиййят просесиндя информасийа технолоэийа­сынын даим тязяляшян, имканлары артан бир васитясинин инсан щяйатынын бцтцн сащяляриня нцфуз етмяси иля баьлыдыр. Бу васитя компцтердир.

Компцтер щазырда инсан мяишятинин айрылмаз бир щиссясиня чеврилир. Интернет хидмятинин йаранмасы, онун бир вахтлар тясяввцр беля едилмяйяжяк имканлары инсан­лары ондан истифадя мяжбуриййятиндя гойур вя бу асылылыг сцрятля артыр. Интернет инфор­ма­сийанын ян йахшы ютцрцжцсц вя информасийа сахлайыжысы олдуьу цчцн, еляжя дя интер­нетдян информасийанын гябулунун асанлыьы ондан истифадя етмяйя мейллилийи артырыр. Интернет мцхтялиф фярдляр арасында цнсиййят йаратмаг имканына маликдир. Интернет машын-инсан мцнасибятини эцжляндирир. Бу мцнасибят мцяййян сфераларда еля шякил алыр ки, инсан машынла вя йа башга бир фярдля цнсиййятдя олдуьуну унудур. Бязян ком­пцтер онунла цнсиййятя эирмиш шяхс цчцн жанлы варлыгдан даща сярфяли мцсащибя, ойунчуйа чеврилир.

Бир вахтлар мцхтялиф груплар арасында сленг мясялясиня бахылырдыса, щазырда интернет сленгинин тядгиги даща актуал мювзуйа чеврилир. Интернет васитяси иля цнсиййят, даща чох ушаглар вя эянжляр арасында йайылыр. Онларын интернет асылылыьы мейдана чыхыр. Интернет васитясиля апарылан данышыглар «интернет данышыг дили»ни формалашдырыр вя бу дил сцрятля эениш йайылдыьындан цмуми данышыг дилиня эцжлц тясир эюстярмяйя башлайыр. Сленгя аид сюзляр, мцасир информасийа технолоэийаларына аид термин вя анлайышлар нежя эялди ишлядилир. Буну конкрет мисаллар ясасында нязярдян кечирмяк мцмкцндцр. Ону да гейд едяк ки, тягдим олунан мисаллар интернетдя щансы шякиля эетмишдирся, бу йазыда да щямин формада верилир.

«Siz suallarinizi sexsi mesajla admine veya info@akademiya.net adresine gon­dere bilersiz»; «Bu mövzuda istifadəçilərimizin müsahibələrinin linkləri yerlə­şəcək. Bu mövzuda heç nə yazmırıq. İstədyiniz istifadəçinin müsahibə linkinə basın. Möv­zunu bağlı görünməyi sizi çaşdırmasın»(8).

Бу нцмунядя ишлядилмиш «mesaj», «admin», «link», «linki басмаг» сюзляри Азярбайжан дилиня мяхсус дейилдир. Доьрудур, «месаъ» сюзц дилимиздя алынма сюз кими ишлякдир вя онун дилдя алынма сюз кими галмасы ещтималы чохдур. Компцтер васи­тяси иля цнсиййят просесиндя ишлядилмиш диэяр алынмалардан бири сленгдир. Администратор сюзцнцн ихтисары кими «админ» рус дилиндя эянжлярин сленгиня дахил олмушдур. Ком­пц­терля чох мараглананлар бу терминин информатика вя компцтер термини олараг няйи ифадя етмясини билирляр. Йухарыдакы мисалда сленгя аид сюз Азярбайжан дилиндя ишля­дилмишдир вя она шал шякилчиси дя ялавя едилмишдир. Компцтер истифадячиляринин адми­нистратор явязиня админ сюзцндян истифадя етмясинин сябяби сюзцн там вариантынын графем вя фонем сайынын чохлуьудур. Щярфляр сайы чох олан сюзц даща гыса шякилдя тез йазмаг ещтийажы беля бир ихтисарын ямяля эялмясини шяртляндирмишдир. Админ сленг ващиди кими гябул олунмайа да биляр. Чцнки бурада ади ихтисардан истифадя едилмишдир. Лакин сюзцн мянасы йалныз сащяни билянляря айдын олдуьундан ону сленг ващиди саймаг дцзэцндцр.

Линк инэилис дилиндян алынмадыр. Терминдир. Мянасы «ялагя, рабитядир». Интер­нет сайтларында линк эениш истифадя олунур. Линк айрыжа дцймя кими йерляш­дири­лир. Бу дцймяни басдыгда сайтдакы мялуматла ялагяли оланларын електрон цнванла­рына эирмяк олур. Сюзцн мянасы айдын олдугда, баша дцшцлцр ки, компцтердя цнсий­йятдя оланларын линкляринин йерляшдиряжяйиндян сющбят эедир. «Линки басын» дили­миздя «дцймяни басын» кими дя вериля биляр. Щансы вариантын доьрулуьу компцтер технолоэийасы вя интернетля баьлы терминолоэийада щансы вариантын гябул олунма­сындан асылыдыр.

 «Dünən 5 apreldən bəri update olmayan virusyeyəni dəyişdim. Təzəsin internetdən yüklədim. Sağolsun Emilin ssılkası. Avast. 300-dən çox tapdı

Amma hələ də disklər açılmır. İşdə vobşe dəhşət. Mail.ru agentdə elə bil virus dalbadal tökülürdü ilan kimi. Məcbur oldum sildim. Bu nəcür baş verib, anlamıram

Bədbəxtçilik! A kişi iki ay idi internet işlədirdim antivirussuz heç nə olmurdu. İki gün əvvəl sistemə 33 virus birdən hücum etdi. Yarısından çoxu troya atının belində. Elə bil dayıoğlunun gözü dəydi. Sistem alt üst oldu. Təzə antivirus da yüklənmirdi. Bu gün sistem tamam yatdı. Diqqət edin uşaqlar!» (8).

Нцмунядя мцхтялиф сюз вя ифадяляр вардыр ки, онлар мящз мцасир информасийа технолоэийалары иля баьлы терминляр, анлайышлар вя сленглярдир.

Инэилис дилиндян олан «упдате» сюзц «йенилямяк, тязялямяк» мянасындадыр. «Уп­дате олмайан» ифадясинин щярфи мянасы «йенилянмяйян, тязялянмяйян» демяк­дир. «Вирусйейян» сюзц ися компцтердя цнсиййятдя олан шяхсин вя йа ондан яввял башгасынын «антивирус» сюзц явязиня ишлятдийи вя гисмян дилимизя уйьунлашдырдыьы йени сюздцр. Мялумдур ки, компцтерин иш системини позан мцяййян програмлар вардыр ки, онлар щяр щансы компцтеря эириш тапдыгда щямин компцтеря фяал олан вирус дахил едир. Щямин вирус компцтерин систем файлларыны позур. Нятижядя компцтер хараб олур, ишлямир вя йа ондакы информасийалар позулур. Беля вирусларын гаршысыны алмаг цчцн «анти-вирус» програмлары щазырланыр. Щямин програмлар компцтеря дахил едилян вируслары мцяййянляшдирир вя онлары зярярсизляшдирир. Беля програмлар, бир гайда олараг, лисензийалашдырылыр. Истифадячи лисензийасы олмайан програмла ишляйирся, щямин програмы йениляшдиря билмир. Кющня анти-вирус програмы ися йени йарадылмыш вирусларла мцбаризя апара билмир. «Dünən 5 apreldən bəri update olmayan virusyeyəni dəyiş­dim» жцмлясиндя бу барядя мялумат верилир. «Təzəsin internetdən yüklədim» жцмля­синдя ишлядилян “интернетдян йцклямяк» ифадяси дя компцтер сащясиндя билийи оланлара даща чох айдындыр. Интернетдя бир сыра програмлар йерляшдирилир ки, онлары щяр кяс юз компцтериня дахил едя билир. Беля анти-вирус програмлары да чохдур. Жцмля шяхсин интернетдян йени прорам эютцрмясини билдирир. «Емилин ссылкасы» ифадяси истифадячийя щямин програмы интернетдя щансы цнванда тапмаг щаггында верилмиш мялумтдыр.

Вируслар арасында «тройан» адланан бир вирус да вардыр. Онун ады метафорик кючцрмя иля дцзялмишдир. Мялумдур ки, «Тройа аты»ндан алынмаз галайа, шящяря  эирмяк цчцн истифадя олунмушдур. Бу атын ичиндя эизлянянляр эежя чыхыб шящярин гапыларыны ачырлар. Тройа атындакылар даьытмаг, мящв етмяк мягсяди дашыйыблар. Вирус адыны бурадан алмышдыр. «Тройа атынын белиндян илан кими тюкцлмяк» ифадяси тройан вирусларынын сцрятля машина дахил олмасыны ифадя едир.

Нцмунядя верилмиш мянасы щамыйа айдын олмайан диэяр сюз вя ифадялярин дя изащыны вермяк мцмкцндцр. Бцтювлцкдя эютцрцлдцкдя бу сюз вя ифадялярин бюйцк яксяриййяти компцтер сленги иля баьлы олмагла йанашы, информатика терминляри ясасында формалашмыш лексик ващидляр, синтактик конструксийалардыр. Беля сюз вя ифадяляр ком­пцтер вя интернетдян истифадя едянляр чохладыгжа данышыг дилиня кечир. Онларын бир Гис­ми эянжлярин сленгиндя йер алыр. Мясялян, «Шярифи апдейт  елямяк олмур». «Мян ся­нин кими тройанла дуруб-отурмаг истямирям». Aqshin, disket acilmir, yoxs disk? Fikir verirem ekser "chaynikler" diskete disk deyir». Бу жцмлялярдя сленг аид сюзляр ишлядилмишдир.

Сленгляр йалныз кюмпцтерля баьлы олан сюз вя ифадяляри ящатя етмир. Интернет цнсиййят просесиндя оланлар башга сленглярдян дя истифадя едирляр. Мясялян, «Сян о адамы нийя маринават елямисян» жцмлясиндяки «маринават» рус дилиндян алынма сленг ващидир. Мцяййян мящсулу бу вя йа диэяр шякилдя сахламаг цчцн истифадя олунан просеси билдирян, рус дилиндян олан «мариновать» фелиндян эютцрцлмцшдцр. Верилмиш нцмундя «кими ися цзя чыхармамаг», «кими ися башгалары иля таныш етмя­мяк» мянасында ишлядилмишдир. «Чайник (йяни чайхор» сащяни билмяйян, бир гядяр кцт оланлар щаггында ишлядилян ифадядир. Иши-пешяси чай ичмякля вахтыны кечириб юйрянмяйя мейилли олмайанлар гойулмуш сленг аддыр. Буна бахмайараг Русийада бир сыра китабларын адларында бу сюз ишлядилир. Мясялян, «Ехсел для чайников» вя с.

Сленг сюзляри цч гисмя бюлмяк мцмкцндцр. Биринжи гисим сюзляр заман кечдик­жя цмумишляк сюзляр групуна кечир вя дилдя ишлядилир. Икинжи груп сюзляр сленгин дашыйыжылары арасында йайылыр вя онларын дилиндя мцяййян дювря гядяр ишлянир. Цчцнжц гисим сленг сюзляр вя ифадяляр узун мцддят сленг дашыйыжылары арасында галса да, цмумишляк диля кечя билмямякля йанашы, там унудулмур. Щяр бир жанлы вербал дил чохсявиййяли бир гурулушдур. Онун лексик системинин мцх­тялиф гатлары вардыр. Ясас гат, дилин цмумишляк лексик гатыдыр. Бу гата дахил олан сюзляр цнсиййят просесиндя, данышыг дилиндя чох ишляк олур вя щамы тяряфиндян баша дцшцлцр. Онларын мянасы изащлы лцьятляр изащ олунур, йазылышы орфографийа лцьятляриндя верилир. Башга гатларда диалект сюзлярини, терминляри, алынмалары груплашдырмаг мцм­кцндцр. Арго вя ъаргонизмляр, лору сюзляр, варваризмляр вя с. мцхтялиф сюз груплары кими елми тяснифатларда йер алыр.

Сленг сюзляр дя дилчиликдя артыг йени бир гат кими йер алмаьа башлайыр. Рус, ин­эилис дилляриндя сленг сюзлярин мцхтялиф лцьятляри ишляниб щазырланмышдыр. Сленг сюзляр гаты мцяййян инсан групларынын (пешя групларынын, эянжлярин, сосиал групун, дянизчи­лярин вя с.) сленгляриня аид олур. Йухарыда гейд олунан лексик гатларын щяр бириня аид сюзляр дилдя бу вя йа башга сявиййядя истифадя олунур. Лакин инфор­масийа техноло­эийа­сынын сцрятля инкишаф етдийи, компцтер, интернет цнсиййятинин йарандыьы бир дюврдя сленг сюзлярин данышыг дилиня сцрятля дахил олмасы, данышыг дилинин компцтер цнсиййяти сявиййясиндя истифадя олунан, дилин лексик нормаларына уйьун эялмяйян сюзлярля йцк­лянмяси ашкар шякилдя юзцнц эюстярир. Дилин яввялки сафлыьыны сахламаг, онун норма вя гайдаларына ямял олунмасына чалышмаг щям дя мцасир дювря хас сленглярин мцхтялиф сявиййялярдя тядгигини тяляб едир.

Мягалядя мцасир дюврдя инсан мяишятиня дахил олан вя коммуникасийа просесиндя истифадя олунан йени васитялярин диля тясиринин йалныз бязи важиб мяся­ляляри гисмян дя олса ящатя олунмушдур. Арашдырма вя тящлилдян айдын олур ки, сленг сюзля­рин цзя чыхарылмасы, онларын йарадылмасында дилин нормаларынын нязяря алынмасынын диггят мяркязиня чякилмяси важибдир. Рус вя инэилис дилиндяки сленг сюзлярдян, еляжя дя мцасир информасийа технолоэийаларына аид терминлярдян фор­малашдырылан, дцзялдилян сленг сюзлярин йарадыжылыьынын мцяййян мяжрайа йюнял­дилмяси зяруряти Азярбайжан дилиндя инэилис вя рус дилляриндяки сленг сюзляринин, еляжя дя интернет терминляринин лцьятляринин щазырланмасынын сцрятляндирилмяси тялябини ортайа атыр.

Ядябиййат

1.                 Ахундов А. Дилимизя дювлят гайьысы//«Дирчялиш-ХХЫ яср» ъурналы. Бакы, 2001, № 41

2.                 Ахундов А. Дил вя ядябиййат. Бакы, Эянжлик, 2003

3.                 Адилов М.И., Вердийева З.Н., Аьайева Ф.М. Изащлы дилчилик терминляри. Бакы, Маариф, 1989.

4.                 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. Москва, изд-во «Сов. энсиклопедия», 1966

5.                 Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. Словарь-справочник лингвисти­ческих терминов. Москва, Просвещение, 1976.

6.                 Гурбанов А.М. Мцасир Азярбайжан ядяби дили. Бакы, Маариф, 1985.

7.                 Гальперин И.Р. О термине сленга// Вопросы языкознания № 6, 1956

8.                 Нцмуняляр http://forum.xazar.org/viewtopic.php?f=23&t=879 интернет сящифясиндян эютцрцлмцшдцр.

 

 

A look to changes taking place in lexical system of a language in modern period

 

Summary

 

In the article various changes taking place in lexical system of a language in result of transfer and receive of information through new technologies mainly internet services are studied. Realization of communication through new means discover ground for violation of norms and rules of a language. Appearance of computer and internet slang and influence of words belonging to this slang on spoken and literature language is involved into investigation.

 

Взгляд на изменения в лексической системеме языка в современный период

Резюме

 

В статье исследуется разные изменения в лексической системе языка в результате использования новых технологий, в особенности интернет услуг для передачи и получении информации. Осуществление коммуникативных актов посредством новых средств выявляет основание для нарушения языковых норм и правил. Привлекаются исследованию копьютерный и интернет слэнги, а также влияние этого слэнга на разговорный и литературный язык.

 

 Ачар сюзляр: дил, лексик систем, дил ялагяляри, сленг, компутер дили.

Ключевые слова: язык, техническая система, языковые связи, слэнг, язык комьютера. 

Кей wордс: language, lexical system, language reлатионс, slang, computer language.

                                                                                      


Ализаде Айтен Ялчын кызы

МНЕНИЯ  НЕКОТОРЫХ ГРАММАТИКОВ ОТНОСИТЕЛЬНО ЯВЛЕНИЯ«الاشتغال»

     Относительно грамматического  явления  « الاشتغال» высказано немало мнений и предложений. Но наиболее весомыми и полными можно считать  мнения  ибн Мада ал-Куртуби, изложенные в книге « الرد على النحاة» («Ответ

 грамматикам»). В ней данному грамматическому явлению посвящена          целая глава.

Во вступительной части этой главы (« الاشتغال» - букв «отвлечение») ибн Мада высказывает, прежде всего, свое отношение к этому грамматическому явлению и отмечает, что «оно составляет большую трудность тем, кто хочет разъяснить или усвоить его». Чтобы показать сложность данного явления, он кратко изложил его суть и дал ему следующее определение: « الاشتغال» - это  глагол, которому предшествует имя и который принимает возвращающееся местоимение, относящееся к тому имени…». Затем он разбирает несколько примеров с различными формами и наклонениями глагола и старается определить падежное  состояние препозитивного имени. Он считает, что в таких предложениях с препозитивным именем глагол может быть сказуемым и не сказуемым. Под понятием «не сказуемое» он подразумевает глаголы повелительного наклонения и запретной формы. По его мнению, если глагол находится в повелительном наклонении или запретной форме, то препозитивное имя должно находиться в винительном падеже, но может быть и в именительном падеже: « زيدا اضربه» (бей Зейда! (букв.Зейд-бей его!)). То  же самое происходит в подобных предложениях с глаголом в описательно - повелительном наклонении, образованном с помощью повелительной частицы «»:  « زيدا ليضربه عمرو» (Зейд, пусть бьет его Амр!). Даже если начать предложение с союза « اما» перед препозитивным именем, все равно имя  будет находиться в винительном падеже: اما زيدا فاكرمه. Такое положение  наблюдается и в молебных предложениях, несмотря на то, что в них имени предшествует молебное слово: « اللهم زيدا اكرمه».

Затем автор переходит к рассмотрению других видов этих предложений и выражает свое отношение к ним, после чего освещает взгляды  Сибавейхи и ал-Ахфаша на изучаемый вопрос. Видимо для того, чтобы создать наглядное впечатление о том, как арабские грамматики своими исследованиями загромождали грамматику арабского языка и превратили ее в загадку. Судя по объему книги, автор довольно подробно остановился на взглядах этих двух корифеев арабского языкознания по поводу падежной флексии препозитивного имени в подобных предложениях. В самом деле, арабские грамматики так усложнили явление « الاشتغال» («отвлечение»), что оно считается одной из самых сложных областей арабского синтаксиса. Многие предыдущие средневековые грамматики в своих трудах уделяли этому явлению большое место, и каждый из них старался, как можно больше углубиться в его исследование. Причем большинство примеров, приведенных грамматиками для аргументации своих выводов, не соответствуют речи арабов и являются искусственно придуманными ими самими, что и стало объектом критики ибн Мада ал-Куртуби и многих современных арабских филологов.

В своем комментарии, названном « الحدائق الندية في شرح قوﺍﻋد الصمدية » к книге  «  القواﻋد الصمدية » Бахауддина ал-Амили, например, Али Садруддин ал-Мадани очень подробно останавливается на данной теме, пытаясь более полно охватить все ее аспекты. В отличие от других ученых он называет это явление не « الاشتغال», а  المشتغل عنه العامل (букв «то, от чего отвлечено управляющее слово») и дает ему  следующее определение: «Это-имя, за которым следует флектируемое управляющее слово, ставящее его (имя - А.А.), местоимение или же местоимение связанного с ним слова в винительном падеже, посредственно или опосредованно, и  это – управляющее слово».

Поясняя это определение, ал-Мадани  говорит, что «если управляющее слово освободится от того управляемого слова, то оно будет распоряжаться именем и ставить его в винительный падеж. Если это случится, то мы скажем, что управляющее слово отвлекло глагол или подобные ему».  Излагая обзор мнений большинства известных предшественников, таких как ибн ас-Сани, ибн-aл-Хаджиб, ар-Ради ал-Астрабади, ибн Хишам ал-Ансари, ал-Кисаи, ал-Фарра и последователей басрийской грамматической школы, ал-Мадани кратко осветил разногласия, имевшие место между ними по данному вопросу. Ал-Мадани приводит  слова ибн ас-Сани, который считал, что в таких предложениях, помимо глагола, могут употребляться только причастия действительного и страдательного залогов: отглагольные прилагательные, отглагольные имена, имена действия  и служебные слова в них не могут употребляться в качестве управляющего слова, т.к. ни одно из них не может управлять препозитивным именем в винительном падеже.

Далее ал-Мадани пишет, что в своей книге « الكافية» ибн Хаджиб также утверждает, что если глагол распорядится препозитивным именем, то оно будет употреблено в винительном падеже. Касаясь вопроса о связях препозитивного имени, он отмечает, что тут могут быть несколько вариантов, первый из которых, по его мнению, - это то, что оно может стать определяющим членом идафного сочетания, или же оно может быть определено бессоюзным определительным придаточным предложением. Говоря с позиции ар-Ради ал-Астрабади относительно падежного состояния препозитивного имени в таких предложениях, автор комментария отмечает, что он полагает, что препозитивное имя может иметь пять состояний: только в винительном падеже, превосходство винительного падежа над именительным, равное положение между ними и предпочтение именительного падежа над винительным. Ибн-Хишам, говорится в книге, утверждает, что не может быть возражений против того, чтобы управляющим словом был глагол, ставший переходным с помощью предлога. Последователи басрийской грамматической школы настояли на том, что фактором, ставящим препозитивное имя в винительный падеж, является  виртуальное управляющее слово. Большинство грамматиков того времени поддержали это мнение.  А ал-Кисаи и его ученик ал-Фарра считали, что  это именно то управляющее слово, которое непосредственно участвует в предложении. И в то же время они  разошлись между собой во мнении  по поводу того, управляет ли явно участвующий в предложении глагол только препозитивным именем или одновременно как им, так и его возвращающимся местоимением. Однако ал-Фарра утверждал, что он управляет одновременно как препозитивным именем, так и его возвращающимся местоимением.

Как видно из вышеприведенных мнений различных ученых в отношении явления « الاشتغال» разногласия, существующие между ними, в первую очередь касаются падежного статуса препозитивного имени в разбираемом типе предложений, а затем возможности управления глагола в нем. Эти разногласия и споры продолжаются и в современном арабском языкознании. По-прежнему одни современные арабские лингвисты стараются доказать, что препозитивное имя должно находиться в именительном падеже, так как глагол  управляет возвращающимся местоимением имени и не может управлять им самим. А другие, наоборот, настаивают на том, что глагол управляет как самим препозитивным именем,  так и его возвращающимся местоимением.

Современное арабское языкознание излагает суть данного грамматического явления просто и доходчиво, тем не менее, очевидно, что этот затянувшийся  спор не разрешен до сих пор.

В книге « النحو الواضح في قوﺍﻋد اللغة العربية» Али ал-Джарима и Мустафы Амина, якобы написанной по новой программе для средних школ, например, также можно увидеть проявление разногласий по поводу падежного статуса препозитивного имени в предложениях с явлением « الاشتغال». Авторы использовали оригинальный способ изложения грамма­тического материала. На первом этапе приводятся примеры на то или другое грамматическое явление, затем следуют пояснения к этим примерам и в заключении  даются  выводы в виде обобщенных правил и определений. Авторы предлагают следующее  определение: «الاشتغال - это когда имя находится в препозиции, а управляющее слово, отвлеченное с помощью его возвращающегося местоимения от постановки его или слова, принявшего его возвращающееся местоимение в винительном падеже - в постпозиции». Так же как и в произведениях классиков арабской грамматики, тут также говорится, что если управляющее слово освободится от управления возвращающимся местоимением, в таком случае будет управлять непосредственно препозитивным именем и  винительным падежом. Это имя в традиционной арабской грамматике называется «отвлекаемым именем».

В следующем правиле высказывается мысль о том, что если отвлекаемому имени, т.е. препозитивному имени будут предшествовать частицы, употребляющиеся с глаголами, то оно в обязательном порядке будет управляться винительным падежом со стороны элиминированного глагола. А если же препозитивному имени будут предшествовать частицы, употребляющиеся с именами, тогда оно будет употреблено в именительном падеже.

Свое краткое,  конкретное и,  в то же время,  полное выражение это явление нашло в монографии «Порядок слов в современном арабском литературном языке» М.Гараева, где говорится, что «суть этого явления сводится к тому, что имя, предшествующее управляющему им глаголу, уклоняется от его управления винительным падежом с помощью возвращающегося местоимения, относящегося к тому имени. Поэтому препозитивное имя употребляется в именительном падеже. Другими словами, « الاشتغال» - это отвлечение препозитивного имени (« المشغول عنه») от управления последующего переходного глагола (« العامل») винительным падежом путем прибавления к глаголу возвращающегося местоимения  الشغل»), относящегося к тому же имени». Ссылаясь на мнения арабских грамматиков по данному явлению, автор приходит к следующим выводам: « الاشتغال» должен  объединить в себе три обязательных условия: 1. выделяемое препозитивное имя должно помещаться в начале предложения непосредственно перед глагольным сказуемым; 2. Сказуемое должно быть выражено переходным глаголом; 3. Выделяемое препозитивное имя должно связываться с остальной частью предложения при помощи возвращающегося местоимения.

Касаясь вопроса о падежном статусе препозитивного имени, он кратко излагает суть разногласия между последователями басрийской и куфийской грамматических школ, и отмечает, что «часть куфийских ученых считала, что препозитивное имя, ввиду своего отвлечения от управления, должно употребляться только в именительном падеже. Басрийские ученые, наоборот, утверждали, что оно должно находиться в винительном падеже ввиду управления им скрытого глагола идентичного с тем, что явно выражено».

Далее автор монографии переходит к рассмотрению конструкции предложений, полученной при  « الاشتغال». Он констатирует, что, по мнению арабских грамматиков, при выделении дополнения путем « الاشتغال» получается сложное предложение, называемое « جملة ذات وجهين» (букв. «двуликое предложение»). «Первым предложением - пишет он - согласно концепции традиционной арабской грамматики, является вся полученная конструкция, называемая «большим предложением» (« جملة كبرى»). Оно состоит из  подлежащего в виде препозитивного выделяемого имени (протазис) и сказуемого в виде остальной части конструкции, которая в свою очередь считается автономным предложением  называемым ''   جملة صغرى'' малое предложение.

Следует отметить, что этот вопрос нашел свое четкое научное разъяснение в статье А.Дж..Мамедова, называемой «Предложение с выделенным именем или «двустороннее предложение» в арабском литературном языке» и опубликованной в сборнике «Семитские языки», изданном  в Москве в 1963 г.  В ней говорится: «В арабском литературном языке распространены предложения, начинающиеся с выделенного имени с которым основная часть предложения связывается посредством так называемого возвращающегося местоимения. С точки зрения традиционной арабской грамматики, все эти предложения являются именными. Названы они « جملة ذات وجهين» («двусторонними») потому что в них имеется именное подлежащее всего предложения - «большое предложение», а другое образует новое именное предложение, называемое «малым предложением», исполняющее функцию именного сказуемого по отношению ко всему предложению».

Автор считает, что употребление «двусторонних предложений» в арабском языке служит выделению определенного члена предложения, т.е. путем  « الاشتغال» тот или другой член предложения выносится в начало предложения и связывается с его остальной частью с помощью возвращающегося местоимения: «Выделяя то или иное слово из состава предложения и, помещая его на необычное для него место, в данном случае в начало предложения, а затем, повторяя его, говорящий стремится привлечь внимание, прежде всего к выделяемому слову. Он служит для него как бы основной «темой», или «психологическим», «логическим» или «естественным» подлежащим, о котором идет речь в последующем повествовании. Таким образом, выделение слова и помещение его в начале предложения в арабском языке является средством фиксирования внимания именно на данном слове».

Таким образом, из всего сказанного выше о грамматическом явлении  الاشتغال можно предположить, что на самом деле, арабские грамматики до того усложнили его своими догадками и предположениями, что даже сами носители арабского языка затрудняются в его усвоении, не говоря уж о его применении. Именно поэтому ибн Мада прав, когда критикует этих грамматиков, которые сделали арабскую грамматику недоступной для многих и призывает к ее упрощению и очищению от излишних бесполезных правил и выводов.

Xülasə

Məqalədə “əl iştiqal” qrammatika amili nəzərdən keçirilir və ona dair dilçilərin fikirləri, rəyləri araşdırılır. Alimlərin arasında fikir ayrılığı ilk növbədə cümlədə prepozitiv adın hal statusu, daha  sonra felin idarəetmə imkanları ilə bağlıdır. Həmin fikir ayrılığı müasir ərəb dilçiliyində bu gün də aradan qaldırılmamışdır.

 

SUMMARY

            The article deals with the gramanatical  phenomenon  al- Ishtigal,  and some opinions of   grammarians are given concerning this phenomenon.

         The differences which exist among the scientists first of all refer to the case status of prepositive  proper name in the sentence, and then the possibility of governing the verb in it.

         These differences can be observed  in the modern Arabic language.

       

 Список  использованной литературы:

1.  Мамедов А.Дж. «Предложение с выделенным именем или «двустороннее предложение» в арабском литературном языке». В кн.: Семитские языки. Изд-во восточной литературы. Москва - 1963.- с.62-71

  2.  Гараев М.И. Порядок слов в современном арабском литературном языке. Баку-2001.-с. 209.

شرح ابن عقيل على ألفية ابن مالك . تأليف محمد محي الدين عبد الحميد. ج. 1. القاهرة. مطبعة السعادة. 1961. 568 ص.

 

شوقي ضيف. كتاب الرد على النجاة لابن مضاء القرطبي . القاهرة.  دار المعارف. 1988. 149 ص.

 

 

علي الجارم مصطفى أمين. النحو الواضح فى قواعد اللغة العربية. ج 3. دار المعارف بمصر.1956. 140 ص.

على صدر الدين المدني. الحدائق الندية فى شرح فوايد الصمدية. تبريز. 1297. 276ص.

 

              Ключевые слова:      препозитивное имя,   управляющее слово                                                                                                                                             


Bilal Bayram oğlu İsmayilov

FRANSIZ DILINDƏ BIR KOMMUNIKATIV SINTAKTIK CÜMLƏ TIPINƏ DAIR (Azərbaycan dili ilə müqayisədə)

Açar sözlər: kommunikativ sintaksis, tema/rema, semantik və sintaktik sə­viy­yələr, kommunikativ bölgü, informasiya strukturu; коммуникативный синтак­сис, тема/рема, семантические и синтаксические уровни, коммуникативное де­ление, информационная структура; communicative syntax, theme/rheme, semantic and syntax levels, communicativ division, structur of information.

Résumé

Cet article est consacré à la recherche du type communicatif-syntaxique d’existence et de constatation dans le français qui est étudié aux niveaux communicatif, sémantique et syntaxique. La comparaison de ce type de phrase avec le type correspondant de l’azerbaïdjanais montre que ce même type se distingue de son équivalent azerbaïdjanais seulement au niveau constructif-syntaxique.

Giriş

Kommunikativ sintaksis baxımından sadə cümlənin öyrənilməsinə müasir fransız dilçiliyində mühüm yer verilmişdir və bu aspektdə aparılan araşdırmalarda cümlənin informasiya strukturuna daha çox diqqət yetirilmişdir. (Cornish F., 1998: 19-40, Galmiche M., 1992: 3-10, Lahousse K., 2003: 111-136)

Biz bu məqalədə fransız dilində yalnız bir kommunikativ-sintaktik tip – mövcudiyyət bildirən və konstatasiya ifadə edən cümlələri analiz edəcək və həmin tipin Azərbaycan dilində qarşılığını da öyrənəcəyik. Bəri başdan onu qeyd etməyi lazım bilirik ki, biz yuxarıda adı çəkilən cümlə tipinin müəyyənləşdirilməsində cümlə üçün vacib hesab edilən kommunikativ və sintaktik xüsusiyyətlərlə bərabər semantik xüsusiyyətləri də nəzərə alacağıq. Zənnimizcə, yuxarıda  qeyd edilən hər üç aspektin nəzərə alınması aparacağımız analizin dəqiq nəticə verməsinə səbəb ola bilər.

Əslində, fransız dilçisi A.Vey hələ vaxtilə nitqin qurulmasında semantikaya da müəyyən yer ayrılmasını dolayısı ilə qeydə almışdır. (H.Weil, 1869: 27) A.Vey cümlənin binar quruluşa - “çıxış nöqtəsinə” və “nitqin məqsədinə” bölgüsündən söhbət açdıqda qeyd etməyi də unutmur ki, nitq prosesində elə anlar da olur ki, danışan şəxs öz müsahibini ünsiyyətə hazırlamaq üçün daha ümumi bir ideya bildirən “mövcudluq” anlayışından nitqini başlamalı olur. Beləliklə, bu əsərdən aydın olur ki, A.Vey artıq cümlənin binar quruluşundan deyil, təkcə “nitqin məqsədindən” ibarət olan və semantik cəhətdən müasir dilçilik baxımından yanaşsaq, “qavrayış obyek­tin­dən” ibarət olan cümlələrin olduğunu ayrıca bir nitq faktı kimi dəyərləndirir, buna aid isə “İl y avait un roi” tipli “mövcudluq” bildirən cümlələrdən misal kimi istifadə edir.

Bu qəbildən olan cümlələrdə işlənən substantiv elementin yeni fakt ifadə edən determinativlərlə işlənməsinə aid biz münasibətimizi bildirmişik. (Б.Б.Исмаилов, 1970) Burada isə biz əsas diqqətimizi mövcudluq ifadə edən kommunikativ cəhətdən binar bölgüyə malik olmayan cümlələr üzərində cəmləşdirməyə cəhd edəcəyik.

Rus sovet dilçisi P.İ.Raspopov “konstatasiya” ifadə edən cümlələrin də kommunikativ cəhətdən təktərkibli olması haqqında mülahizə yürütmüş və rus dili materialı əsasında yuxarıda adı çəkilən cümlələrin müxtəlif sintaktik və semantik çalarlarını qeydə almışdır. (Raspopov, 1978: 14)

Fransız dilçisi A.Vey kimi İ.P.Raspopov da  belə cümlələrin “Nə olub? Nə baş verib?” kimi  kommunikativ tələbə cavab verdiyini təsdiqləyir. Elə bu səbəbdən biz “konstatasiya” ifadə edən cümlələri ekzistensional mənalı cümlələrlə eyni bir tipə daxil etməyi lazım bilirik.

Beləliklə, biz bu işimizdə istər ekzistensional, istərsə də konstatasiya  mənalı cümlələri bir yerdə və iki müxtəlif dil ailəsinə mənsub olan fransız və Azərbaycan dilləri materialı əsasında öyrənəcəyik.

Mövcudiyyət bildirən və konstatasiya ifadə edən kommunikativ cəhətdən təktərkibli müxtəlif cümlələrin müxtəlif sintaktik quruluşda təmsil olunması

Bu tipə aid olan cümlələrin ayrı-ayrı sintaktik quruluşda təmsil olunmasına keçməzdən əvvəl nəzərdə saxlamaq lazımdır ki, yuxarıda da qeyd edildiyi kimi, belə cümlələr monorem xarakterli cümlələrdir, bunlar yalnız “yeni fakt” əsasında formalaşır və bunların monorem kimi çıxış etməsində kontekst və situasiya əhəmiyyətli rola malikdir.

Belə cümlələr sırasına aşağıdakılar daxildir:

I. Təktərkibli şəxssiz cümlələr. Bu cümlələrin çoxunda əksər hallarda fransız dilində “il y a”, “il existe” kimi ifadələr işlənir. A.Moruadan götürdüyümüz və digər misallara nəzər salaq:

Il en existe une excellente édition scolaire publiée, avec note et appendice… (Maurois, p.20)

Il ne restait plus de la maison que le petit porche corinthien…(Maurois, p.20)

Il tombait une espèce de crachin fin et serré. (Clavel, p.26)

Həm birinci, həm də ikinci misalda yalnız mövcudluqdan söhbət gedir və orada işlənən “il existe”, “il ne restait plus” və “il tombait” kimi ifadələr bir növ yeni bir faktı nitqə daxil etməyə xidmət edir.

Mövcudluq mənası tərkibində “il y a” ifadəsi olan cümlələrdə daha çox nəzərə çarpır:

İl y avait là quelques officiers (Maurois, p. 199)

Il y a des fossés profonds. (Clavel, p. 154)

Bəzi hallarda “İl y a” ifadəsi ilə qurulan cümlələr “İl se fit” tipli cümlələrlə semantik və kommunikativ cəhətdən bir növ sinonimlik təşkil edərək mövcudluq ifadə edir. Müqayisə edək:

İl se fit un silence coupé de tintement de verres choqué d’une toux nerveuse… (Courtade, p. 213) Il y eut un silence devant lequel on entende monter un ronflement (Courtade, p. 208).

Mikromətnin kommunikativ analizi göstərir ki, belə cümlələrin teması ümumi kontekstlə bağlıdır. Aşağıdakı cümlənin kontekstinə nəzər salaq:

[Quelques minutes coulèrent lentement, et une détonation emplit la nuit. Le barbier se réveilla et cria:

-                   Qu’est –ce que c’est? ]

-                   Il y avait des renards et des loups. [ Huffel est sorti avec l’arquebuse du Sergent]. (Clavel, 79)

Aparılan analiz göstərir ki, şəxssiz cümlə “İl y avait des renards et des loups”  özündən əvvəl və sonra gələn cümlələrlə sıx bağlıdır və həmin hissələrdə analiz etdiyimiz cümlənin teması yerləşmişdir.

Azərbaycan dili materialı əsasında aparılan müşahidələr göstərir ki, kontekstlə bağlı belə cümlələr Azərbaycan dilində  vardır. Müqayisə edək:

(1). Sakitlikdir. [Haradasa uzaqlarda qurbağalar boşboğazlıq edirlər.] (Y.Səmədoğlu, s. 255)

(2.) [Müzəffər dərəsində tufan qopdu...] yer-göy guruldadı... zəlzələ oldu... yer iki yerə bölündü . (Elçin, s. 420)

Azərbaycan dilindən gətirdiyimiz cümlələr də fransız dilində olduğu kimi kommunikativ cəhətdən təktərkiblidir. İstər fransız, istərsə də Azərbaycan dilində gətirdiyimiz misallar semantik cəhətdən də hər iki dildə eyni bir situasiyanı ifadə etməyə xidmət edir.

Sintaktik cəhətdən isə bunların arasında fərq vardır. Fransız dilində belə cüm­lələrdə qrammatik cəhətdən formal mübtəda (il əvəzliyi) iştirak edir (İl y eut un silence) Azərbaycan dilində isə bütün hallarda qrammatik cəhətdən cüttərkibli cümlə­dən söhbət getmir. Verdiyimiz birinci cümlə (Sakitlikdir.) təktərkiblidir və şəxssizdir. (Z.Budaqova 1984: 268) İkinci misalda isə bu fikri təsdiq etmək olmaz. Belə ki, ikinci misalda verilən cümlələrin hər birində baş üzvlərdən hər ikisi iştirak edir. Kom­munikativ cəhətdən isə hər iki cümlənin (birinci və ikinci misallar) teması mətnlə bağlıdır. [Təsvir edilən yerdə T sakitlikdir R; Müzəffər dərəsində (T) yer göy guruldadı (R).]

2. Adlıq cümlələr. Daha çox təsvirdə rast gəlinən bu cümlələrdə də tema ümumi situasiya və ya tekstlə bağlıdır və burada müxtəlif şəxslərin, əşyaların hadisə və proseslərin adı çəkilir. (Ə.Abdullayev, Y.Seyidov, A.Həsənov 1972: 250) və onların mövcud olması, varlığı haqqında məlumat verilir (Z.Budaqova, 1981: 275)

Fransız dilində bu quruluşa malik olan cümlələr də monorem cümlələr kimi işlənir: [Le fleuve roulait à coups d’épaules à travers la fôret. D’une côté l’eau prodonde... de l’autre côté les hénissements  du gué. (Giono. p. 7)]

Burada hər iki adlıq cümlənin ümumi teması birinci cümlədə işlənən “çay-le fleuve” ismi ilə bağlıdır.

Azərbaycan dilində də bu tipdən olan təktərkibli nominativ cümlələr bütövlükdə remanı təşkil edir. Müqayisə edək:

(... qarşıdakı iki mərtəbəli evə baxdım): “İctimai təlimat şöbəsi” (Ə.Əylisli, s. 20)

(Je vis un bâtiment à un étage avec l’enseigne): Service de sécurité sociale (A.Aïlisli, p. 429)

(... je laisse un enfant). Une petite fille de trois ans, douce rose, frêle, avec de grands yeux noirs et de longs cheveux châtin. (Hugo, p. 76)

(... bir nəfər uşaq). Üç yaşında şirin-şəkər, qıvrım saç, iri qara gözlü, saçları şabalıdı rəngində gözəl bir qız uşağı. (Hüqo, s. 71)

3. Qeyri-müəyyən şəxsli cümlələr. Fransız dilində belə cümlələrdə “on” qeyri-müəyyən əvəzliyi mübtəda kimi işlənir. Lakin onu da qeyd etməliyik ki, “on” əvəzliyi ilə başlanan cümlələr danışıq üslublu cümlələrdə konkret şəxsləri (birinci şəxsin  təki və cəmi, ikinci şəxsin təki və cəmi ) ifadə edə bilir. Biz həmin cümlələri analizdən kənarlaşdırırıq. Bizim analizə cəlb etdiyimiz cümlələrdə “on” əvəzliyi qeyri-müəyyən bir şəxsi bildirir (kim isə) və belə cümlələr, yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, kommunikativ cəhətdən təktərkiblidir. Məsələn:

(Ch. – Qu’as-tu  as à lui apprendre ?

M. – Une terrible nouvelle). On venait de jeter Antigone dans un trou. (Théâtre. p. 86)

(M. - … Alors, je t’écoute).

- B . – On  va publier mon premier roman. (Comédies, p. 195)

Kommunikativ baxımdan təktərkibli qeyri-müəyyən şəxsli cümlələr Azərbaycan dilində də vardır. Yeganə fərq kimi onu göstərmək olar ki, Azərbaycan dilində bu tipə aid etdiyimiz cümlələr sintaktik cəhətdən də təktərkiblidir. Müqayisə edək:

(- Nə olub, Qaraxan?)

- Məni tutacaqlar... (İ.Hüseynov. s. 11)

(Mais, enfin, Karakhan, qu’est-ce qui t’arrive ? )

-                               On va me mettre en prison. (I. Husseïnov, p.17)

4.              Situasiyadan asılı olaraq sintaktik cəhətdən cüttərkibli cümlə kommunikativ baxımdan təktərkibli cümləyə çevrilir. Belə uyğunsuzluq nəinki  kommunikativ və konstruktiv səviyyələrdə, həm də kommunikativ və semantik səviyyədə özünü göstərə bilər. Aşağıdakı misala nəzər salaq:

1. [Tous regardaient un corps coulé dans un drap déchiré. ] 2. Des lambeaux de vêtements et de chair sortaient par les accrocs. (Clavel, p. 85)

Mötərizədə verilən və əhatə cümləsi kimi işlənən cümlədən aydın olur ki, “hamı cırılmış mələfənin içərisində diyirlənən meyitə baxırdı.” Semantik cəhətdən bu cümlə özündən sonra gələn cümlənin temasıdır, çünki həmin cümlədən sonra mötərizədən kənardakı cümlə əvvəlkinin obyektini müəyyənləşdirir, yəni bu səhnəni müşahidə edənlərin birdən nə gördüklərini bildirir. Elə buna görə də sonra gələn ikinci cümlə kommunikativ cəhətdən təktərkiblidir.

Göründüyü kimi, belə hallarda kontekst və situasiya həlledici rola malikdir. Aşağıda verdiyimiz kontekstdə də obyekt situasiyası kimi işlənən cümlələr kommunikativ baxımdan monorem cümlələrdir:

(L’odeur de mousses se leva de son nid et élargit ses belles ailes d’anis). Une pie craqua en dormant comme une pomme de pin qu’on écrase. Une chouette de coton passa en silence… Une cloche se mit à sonner. (Giono, p. 15)

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu qəbildən olan cümlələrin isimlə ifadə olunmuş mübtədası qeyri-müəyyənlik ifadə edən determinativlərdən biri ilə işlənir.

Kontekst və situasiya ilə bağlı monorem cümlələr Azərbaycan dilində vardır. Müqayisə edək :

(… adamlar arasında çaxnaşma düşdü…. Aşıq cəh-cəhi xırp kəsdi). Qapıda qəmgin baxışlı, ciddi görkəmli, saç-saqqalı dümağ bir qoca dayanmışdı. (V.Babanlı, s. 455)

(…Achoug interrompit sa narration). Un vieillard grand et droit se tenait sur le seuil la tête haute, les yeux tristes et sévères. (V.Babanli, p. 362)

Azərbaycan dilindən gətirdiyimiz misalda da monorem cümlənin isimlə ifadə olunmuş mübtədasından əvvəl qeyri-müəyyənlik ifadə edən “bir” sözü vardır. Lakin bütün hallarda Azərbaycan dilində monorem cümlə kimi işlənən cümlələrin tərkibindəki ismin qeyri-müəyyənlik ifadə edən hər hansı bir vasitə ilə işlənməsi şərt deyildir. Belə ki, həmin cümlənin monorem kimi işlənməsini, yuxarıda deyildiyi kimi, və fransız dilində olduğu kimi kontekst və situasiya şərtləndirir. Obyekt situasiyasını bildirən aşağıdakı misala müraciət edək:

(... Xalıq kişi bu səsə diksindi.) Qəlyan onun qara, qalın dodaqlarının arasından sürüşüb açıq sinəsinə düşdü, tənbəki qoru dağılıb batıq köksünün ağ, qıvrım tüklərinə qarışdı. (V.Babanlı, s. 447)

(Le vieillard tressaillit…) La pipe s’échappa de ses lèvres pleines… , des étincelles brillantes s’égrenaient dans l’échancrure de sa chemise déboutonnée… (V. Babanli, p.357)

Bu mətni diqqətlə analiz etdikdə aydın olur ki, mötərizədən kənarda işlənən hər iki cümlə mötərizədə verilən cümlənin obyektini (birinci cümlə) və səbəb situasiyalarını aydınlaşdırır və hər iki cümlənin kommunikativ cəhətdən teması mötərizəyə alınmış cümlə ilə bağlıdır.

Nəticə

Bu məqalədə fransız dilində mövcudluq və konstatasiya ifadə edən cümlələrin araşdırılmasına həsr edilmişdir. Analizə cəlb edilən dil materialı əsasında belə bir qənaət əldə etmək olur ki, həmin tipə sintaktik cəhətdən təktərkibli şəxssiz və nominativ cümlələrdən başqa, həm də bu dildə cüttərkibli hesab edilən qeyri-müəyyən şəxsli cümlələr aiddir. Bütün bu cümlələrin bir tipə aid olmasını şərtləndirən amil onların kommunikativ cəhətdən təkcə remadan təşkil olunmasıdır. Aparılan analiz göstərir ki, sintaktik cəhətdən cüttərkibli cümlələr də müəyyən bir semantik situasiyada və kontekst daxilində kommunikativ cəhətdən “Nə oldu?”, “Nə baş verib?” suallarından birinə cavab verərək ya konstatasiya , ya da mövcudluq ifadə edən monorem bir cümlə kimi işlənə bilir.

Məqalədə fransız dilində mövcudluq və konstatasiya ifadə edən kommunikativ-sintaktik tipli cümlələr Azərbaycan dilinin materialı ilə müqayisə edilmişdir. Müqayisə belə nəticəyə gəlməyə imkan verir ki, Azərbaycan dilində də mövcudluq və konstatasiya tipli cümlələr də kommunikativ cəhətdən monorem cümlələrdir. Semantik cəhətdən də, situasiya baxımından da hər iki dildə işlənən və yuxarıda adı çəkilən tipə aid edilən cümlələr arasında uyğunluq vardır. Sintaktik cəhətdən isə müəyyən fərqlər aşkar edilir. Belə ki, fransız dilindəki şəxssiz və qeyri-müəyyən şəxsli cümlələr konstruktiv səviyyədə cüttərkibli olsalar da, onlar Azərbaycan dilində sintaktik cəhətdən təktərkibli cümlə kimi işlənir.

 

 

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

a) Azərbaycan və fransız dillərində:

1.                 Abdullayev Ə., Seyidov Y., Həsənov A. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, Maarif, 1972

2.                 Budaqova Z. Təktərkibli cümlə: Müasir Azərbaycan dili III. “Elm”, 1981, s. 258-293

3.                 Cornish F. Les chaînes topicales : leur rôle dans la gestion et la structuration du discours. Cahiers de grammaire 23, 1998, pp. 19-40

4.                 Galmiche M. Au carrefour des malentendus : « le thème ». L’information grammaticale, 54, 1992, pp. 3-10

5.                 Lahousse K. La       complexité de la notion de topic et l’inversion du sujet nominal. Travaux de linguistique, 2003, № 47, pp. 11-136

6.                 Weil H. De l’ordre des mots dans les langues anciennes comparées aux langues modernes. Question de grammaire générale. Paris librairie A.France. Recueil des travaux originaires, III, fasc. Paris, 1869

b) Rus dilində:

1.                 Исмаилов Б.Б. Способы грамматической детерминации имени сущест­витель­ного во французском языке (в сравнении с некоторыми подобными явлениями азербайджанского языка) Кандидатская диссертация. Ленин­градский гос. Университет, Л. 1970

2.                 Распопов И.П. Строение простого предложения в современном русском языке. М. Просвещение. 1970

 

 

Mənbələr (Texte d’étude)

1.                 Azərbaycan hekayələri. B. Uşaq və gənclər ədəbiyyatının nəşriyyatı, 1959

2.                 Clavel. La saison des loups. M. 1978

3.                 Courtade. Les circonstances... Nouvelles. M. 1966

4.                 Comedies, Comédies. M. 1986

5.                 Elçin. Seçilmiş əsərləri. B. Avrasiya-Press. 2005

6.                 Fransız ədəbiyyatı antologiyası. Şərq-Qərb, B. 2007

7.                 Giono J. Le chant du monde. Gallimard, P. 1934

8.                 Hüseynov İ. Teleqram. Povest. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı. B. 1963

9.                 Hüqo V. Seçilmiş əsərləri. B. Nasir, 2002

10.            Hugo. Le dernier jour d’un condamné... Hetzel, P.

11.            Maurois. Une carrière et autres nouvelles. M. 1965

12.            Prose azerbaïdjanaise. Antologie. M. Edition du progrès.

13.            Səmədoğlu Y. Seçilmiş əsərləri B. “Şərq-Qərb”, 2005

14.            Théâtre français d’aujourd’hui. M. 1969

 

Abstract

On the communicative-syntactic type of the sentence in the French Language (In comparison with the Azerbaijani Language)

 

The article deals with the research of communicative-syntactic type of existentiality and statement in the French Language which is investigated on the communicative-semantic and syntactic levels. The comparison of this communicative type with the Azerbaijani Language shows that such communicative type differs from the same type of sentence in the French Language only on the structural level.

 

 

 

Резюме

Об одном коммуникативно-синтаксическом типе предложения во французском языке (в сравнении с азербайджанским языком).

Статья посвящена исследованию коммуникативно-синтаксического типа экзистенциональности и констатации во французском языке, который изучается на коммуникативно-семантическом и синтаксическом уровнях. Сравнение данного коммуникативного типа с азербайджанским языком показывает, что этот коммуникативный тип отличается от соответствующего типа предложения во французском языке только на конструктивном уровне.

                                            


Кулиева Светлана Абдуррахман гызы

ЛЕКСИЧЕСКИЕ ЗАИМСТВОВАНИЯ В АРАБСКОМ

ЛИТЕРАТУРНОМ ЯЗЫКЕ

Заимствования в языке, являются важным свидетельством контактов между различными этническими группами, народностями, нациями, помогающими не только в изучении языковой системы последних, но также в прослеживании и понимании этапов их исторического развития, особенностей культуры, социального устройства, менталитета.

Заимствование может затрагивать все уровни языка – фонетический, морфологический, лексический, синтаксический. В наибольшей мере явление заимствования распространено в лексике. т.к. она постоянно находится в процессе постоянного изменения. Словарный состав языка непрерывно обогащается,  отражая изменения в общественной, экономической, культурной жизни общества.

Начало современного этапа развития арабского литературного языка, относится историками  к середине 19 века,  к периоду обусловленному расширением меж­куль­турных связей с Западом и приобщением к современной науке, искусству,  внедрением  новой техники и развитием средств коммуникации.  Что также связано с внутренними процессами развития арабского общества в образовательной сфере и культуре, созданием новой арабской литературы во всем многообразии жанров.

В результате арабский язык получил мощный стимул развития, что отразилось, прежде всего, на активизации номинативных процессов из-за появления новой словоформы, и привело либо  к использованию уже имеющейся формы, либо к прямому иностранному заимствованию.

Консерваторы от арабского языка радеют за чистоту родного языка, считая его языком, данным Аллахом и поэтому нетерпящим никаких заимствований и диалектизмов.

Но язык – явление социальное и развивается он вместе с обществом, в котором он существует. Развитие языка невозможно остановить, хотя такие попытки предпринимались.

Неприятие заимствования из иностранных языков наблюдается в языках, долгое время испытывавших иноязычное влияние. С этим явлением можно столкнуться в исландском языке, в котором заимствования немногочисленны и намеренно ограничиваются из-за политики языкового  пуризма – политики «очищения» родного языка от чужеродных слов. Активная пуристическая тенденция проявляется также в современном персидском языке, где вместо арабизмов вводятся исконно персидские слова. Такая же ситуация наблюдалась в новогреческом языке после провозглашения независимости от Турции в 1821 г.

Пуризм часто связан  с пробуждением национального самосознания и возрождением языка, особенно распространен в языках, не имевших ранее единой  литературной формы. Но, чрезмерная пуристическая политика, не соотносимая с реальной языковой ситуацией, может иметь отрицательные последствия для развития языка. (6,183)

Академик И.Ю. Крачковский считал, что арабский язык, как и все языки мира, способен идти в ногу со временем и усвоить все те заимствования, которые являют собой отражение достижений научного прогресса и современной цивилизации.

Арабы высоко ценят словообразовательные возможности своего языка и видят в богатстве и четкости словообразования залог приспособления арабского литературного языка к современному состоянию общества.

По выражению самих арабов, современный арабский язык – это океан лексики. Именно поэтому ему не нужно вводить в свою систему чуждые элементы – заимствования. Собственная лексика и словообразовательные формы позволяют ему быть самодостаточным.

Этим объясняется тот факт, что количество слов в арабском языке, образованных от корней заимствованных из европейских языков, составляет, со слов В.М. Белкина, около одного процента. В таких языках, как  английский и персидский доля заимствований / франко-латинских и арабских соответственно/ в словарном составе, по данным словарей, превышает 50%.  (1,89)

Пути проникновения заимствованной лексики могут быть  как посредством прямых бытовых, торговых, культурных, военных контактов носителей языка, так и через третий язык, выступавший в качестве посредника между первыми двумя.

Любопытен тот факт, что в разные периоды развития лексики арабского языка, заимствование шло из разных языков. К примеру, первые багдадские халифы из династии Аббасидов, немало способствовали переводу на арабский язык научных трактатов с индийского, сирийского, греческого и персидского языков, тем самым арабы были ознакомлены с достижениями научной мысли других народов.

Арабский язык оказался способным воспринять и интерпретировать научную мысль цивилизованных народов, что говорит о высокой степени развития.

Таким образом большую роль играют книжно-письменные заимствования, проникающие из религиозной, художественной и публицистической литературы, на языках, имевших давнюю литературную традицию и обладавших благодаря этому известностью /например: греческий, латинский, арабский, персидский, китайский, санскрит/.

В силу структурных особенностей арабского языка, в частности трехсогласного корня и широкого применения внутренней флексии, процесс заимствования шел  путем «арабизации» заимствований – замены звуков заимствованных слов, отсутствующих в арабском языке, на близкие звуки арабского языка, так и путем морфологической переработки заимствованных слов, т.е. уподоблением их структуры, структуре существующих в языке слов.

Например: философствовать « فلسف»  от философ «فيلسوف »  (из греч.); намагничивать « مغنط » от магнит - «مغنطيس » (из греч.) ;  поступать зло –

 «شيطن»  от дъявол  «شيطان » (из эфиопского) (2,52)

Одной из характерных особенностей данного процесса является то, что в полной мере осваиваются только те заимствованные корни, которые по своей структуре соответствуют существующим арабским моделям.

В процессе «арабизации» этого слова может быть выделен,  по правилу аналогии  фиктивный корень,  не связанный в своей семантики с исконным арабским корнем.

Сравни франц. «manoeuvres» - «маневры»  с араб. «مناورات » - откуда арабское «ناور» - «маневрировать» ; или эфиоп. «manafig» - «лицемер» с араб. «نافق » - «лицемерить».

    У современного писателя  Амина Ар-Рейхани встречаются глаголы «تأمرك »  - «американизироваться» и «تفرنج » - «европеизироваться». С точки зрения арабской морфологии можно закономерно извлечь корни «أمرك» и «فرنج» , образованы же эти глаголы от слов «أمريكا» - «Америка» и «افرنج» -«франки, европейцы» . (2,46)

В результате «арабизации» иностранного слова арабский язык распространяет на него все нормы и положения арабской грамматики- слово приобретает, за небольшим исключением флективные окончания, употребляется с артиклем «ال» и без него, образует формы двойственного и множественного числа, относится к мужскому и женскому роду, может давать производные формы, быть одним из членов идафы. В свою очередь, закономерен тот факт, что арабские слова, попадая в другие языки подчиняются морфологической системе этих языков.

Как справедливо заметил  В.М. Белкин, заимствования в арабском языке со временем, последовательно вытесняются из лексики и заменяются созданием эквивалентов для них на базе наличного арабского корнеслова. (1,103)

Арабский язык дает очень много примеров подтверждения этой мысли. Обозначения многих реалий и понятий во многих случаях начинались с употребления иностранного слова и одновременного поиска адекватного арабского эквивалента. Более того, в течение длительного периода времени в языке могут равномерно сосуществовать, как заимствованное иностранное слово, так и свое, арабское. Например:   банк   بنك   مصرف ; машина  ماكينة  آلة  ; икона ايقونة   نصمة  ; полиция بوليس   شرطة    .

      Появление нового понятия  сопровождается в русском языке, как правило , появлением нового знака /первичная номинация/. Например, фонетические заимствования и структурные кальки из английской терминологии составляют 73, 49% русской терминологии. Кроме того, межъязыковая омонимия отмечается у 25-40% французских и русских терминов.  (1,183)                             

 Что касается арабского языка, то здесь появление нового понятия чаще всего обозначается уже имеющимся в лексике словом - /вторичная номинация/,  в результате  расширение лексикона не происходит - система сохраняет устойчивый внешний вид, хотя и новое понятие не всегда обеспечивается  той точностью связи с обозначающим, и происходит ещё большая интеграция семантики слова, так называемая «разбросанная полисемия» - многозначность, невозможность выделить общее значение слова для всех его семантических вариантов.) 6,183) Например, турец. словом «عربة» , может быть назван любой движущийся механизм: - «вагон, телега, коляска, экипаж, дрезина, цистерна, лодка.». 

Или словом «فن » может именоваться и « наука, и искусство, и техника и мастерство». Таких слов широкого значения в арабском языке достаточно много.

Объем заимствованной лексики также может изменяться в соответствии с историческими условиями. С исчезновением тех или иных явлений, процессов, понятий, предметов материальной культуры, распространенных под влиянием чужеродной культурно-этнической среды, уходят из употребления и соответствующие заимствования. Так произошло, например, с турецкими военными и административными терминами в языках народов бывшей Османской империи.  Весьма сложным явилось лексическое взаимодействие арабского языка с турецким языком. В период османского господства в арабский язык проникло значительное число турецкой лексики. Однако и турецкий язык, в свою очередь, заимствовал арабские основы, которые со временем развивались и получали новые лексические значения. Затем арабским языком осуществлялось обратное заимствование слов уже в новом качестве. Таким образом, всю заимствованную турецкую лексику можно разделить на две группы: лексику тюркоязычную и  арабскую лексику, адаптированную применительно к турецкой фонетической, морфологической или словообразовательной системе.

Тюркоязычная по происхождению лексика, заимствованная в арабский язык немногочисленна и пестра по составу. Из общеупотребительных слов, здесь можно выделить такие слова, как: гайка صمولة  ; знамя  سنجق ; колбаса  سجوق

 отряд, корпус أوردو ; пли  أتش ; повозка  عربة;  пролив  بوغاز ; старший санитар  باشتمرجي  

Примером обратного заимствования арабских слов из турецкого является специальное употребление арабской лексики в области административной, юридической, военной и иной терминологии,  сохранившейся после освобождения от турецкой зависимости. Это такие слова как: доход ايراد ; департамент  مصلحة; подпись امضاء ; постановление  قرار ; провинция  محافظة  

Кроме того, в арабском языке бытует значительное число слов с суффиксом «جي», обозначающих лиц по их занятию или ремеслу, производящая основа которых может быть, как турецкой, так и заимствованной, чаще из арабского языка:

извозчик  عربجي   ; кладовщик   مخزنجي; книготорговец  كتبجي ; кочегар  اتشجي

Однако, следует оговориться, что сама данная морфема в арабский язык не про­никла, поскольку в нем имеется суффикс «иййун», как словообразовательное средство, которое не менее часто само участвует в процессе  современного заимствования в арабском языке от основы иностранного слова. Для относитель-ных прилагательных создаются арабские эквиваленты с суффиксом «ийун», например: египтолог  اجبتولوجي ; классический كلاسكي  ; федеральный فيدرالي  (4,534)                                                                                                     

Могут заимствоваться и основы сложносокращенных прилагательных, которые оформляются как одно слово: афро-азиатский -  افروأسيوي ; нефтехимический  بتروكيمياوي  .Не менее  часто заимствованные основы оформляются по типу абс­трактных существительных:  агентство, отделение اجنسية ;динамизм  ديناميكية    ;

диктатура    ديكتاتورية ; дипломатия دبلوماسية;  интеллигенция انتلجنسية ;  либерализм  ليبرالية ; музыка  موسيقى ; музей  أنتيكخانة 

Одним из видов заимствования является калькирование, т.е. построение лексической единицы по образу соответствующих слов из иностранного языка путем точного перевода их значимых частей, либо заимствование отдельных значений слов. Данный вид заимствования специфичен тем, что его не всегда легко обнаружить.

Метод калькирования широко применяется в арабском языке  для передачи технических терминов:  доменная печь  (калька с франц.)  فرن عال ;

железобетон (калька с франц.) باطون مسلح; шариковый подшипник (калька с франц.)

 رولمان بلي  ; контактный ключ (калька с франц. ) مقتاح     الكونتاك

Трафальгарская площадь (калька с англ.) ميدان  طرف  الاغر

Заимствование иностранных слов происходит также путем их транслитерации средствами арабской графики, дается полная транскрипция, как согласных, так и гласных иностранного слова, для передачи гласных в иноязычных языках используются так называемые «слабые» согласные. Метод транслитерации встречается главным образом в словах, которые стали международными и вошли чуть ли не во все языки мира: балет  باله ; интернет  انترنيت ; компьютер كومبيتر;

 кино سينما;  опера اوبيرا  ; парашют براشيوت ; парк  برك ; радио راديو ;  телевидение تلفيزيون

На новом этапе развития арабского языка, большая часть заимствований шла из французского языка или же через французский язык, что вполне объяснимо исторически – колониальной политикой Франции в Ливане и странах Магриба.      Именно с  Францией поддерживались наиболее оживленные контакты.

Примеры заимствования из разных сфер: маневр مناورة ; мода   موضة;  пальто بالطو

 парламент برلمان  рутина روتين  фильм فلم                                                        

Из итальянского языка в арабский язык пришли слова, связанные с торговлей и мореходством: банк بنك биржа بورصة запас رصيد  полис   بوليصة;счет فاتورة капитан قبطان

Из английского языка заимствования были немногочисленны, например:

катер  لنش подъемный кран ونش  мастерская  ورشة

Названия практически всех денежных единиц, обращающихся  в арабских странах, заимствованы из различных языков: Динар  دينار   Лира  ليرة  Пиастр  قرش  Фунт جنيه  

Широко приняты в современном арабском языке и современные названия

мер длины на десятичной основе    سنتيمنر      كيلومتر

 веса    كيلوغرام    طن                                            

 ед. измерения электрической энергии   كيلوواط               واط

 Наибольшее число заимствований относится к области научных и технических терминов, например: батарея электрич. باطارية  ; делительная головка ديفيزور ; вальцовый цилиндр  ولسي; диск ديسك 

Ряд примеров на употребление заимствованных слов, обозначающих вещества:

апатит اباتيت ; керосин كيروسين  ;  кислород اوكسيجين ; озокерит  اوزوكيريت ; оксидировать اكسد ;  октан أوكتان ; парафин   برافين ;    поташ   بوتاش ;   хром  كروم                                                   

Примеры заимствований, обозначающих  детали автомобиля:

динамо   دينامو ; карбюратор كاربوراتير ; 

педаль  بدال ;  руль ديريكسوين  ; радиаторردياتر ; тормоз    فرمل ; трактор  تراكتور  (5,115)

Процесс новых иностранных заимствований  не может остановиться в любом живом языке, тем более в XXI веке, в век интенсивной глобализации, наличия широкого спектра средств массовой информации и коммуникаций. Язык должен отреагировать на все новшества в области науки и техники, отразить все новые реалии современного мира, как собственными средствами, так и путем заимствований.

 

Литература:

1.                 В,М, Белкин Арабская лексикология М., 1975

2.                 Б.М. Гранде Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении М.,1988

3.                 Ю.П.Губанов Процесс формирования заимствования М., 1978

4.                 В.Г. Лебедев, Л.С. Тюрева Практический курс арабского литературного языка. М., 2006

5.                 В.Д. Ушаков некоторые технические неологизмы в литературном арабском языке. М., 1963

6.                 Н.Д. Финкельберг  Арабский язык.Теория и технология перевода. М., 2010

 

Xülasə

 

  Dildə alınmalar müxtəlif etnik qruplar, xalqlar, millətlər arasında vacib əlaqə gös­təri­cisi olmaqla yanaşı, yuxarıdakıların nəinki dil sisteminin, həmçinin tarixi  dövr, mədəniyyət, sosial quruluş, mentalitet xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, izlənməsi və inkişafına kömək edir.

Alınmalar dilin bütün – fonetik, morfoloji, leksik və sintaktik bölmələrinə toxunur.

Daimi dəyişiklik prosesində olduğu üçün,  alınmalar,  ən çox leksikada yayılmışdır.

Dilin lüğət tərkibi cəmiyyətin ictimai, iqtisadi, mədəni həyatında dəyişikliləri əks etdirərək fasiləsiz zənginləşir.

 

Açar sözlər: Xarici dillərindən ərəb dilinə daxil olan alinmalar.

Key words: The words borrowed from foreign languages.

دخلاء


Н.Н.Мирбабаева

НЕКОТОРЫЕ ПРОБЛЕМЫ ИССЛЕДОВАНИЯ СОМАТИЗМОВ

В ЛИНГВИСТИКЕ

Соматизмы как древнейший пласт слов и универсальный лексический фонд любого языка привлекали внимание исследователей с давних времен.

Анализ лингвистической литературы по соматизмам позволяет выделить ряд приоритетных направлений в изучении данной лексико-семантической группы. Одни ученые стремятся раскрыть концептуально-смысловой потенциал соматизмов на материале одного языка. Другие – предпочитают сопоставить данные разных (родственных или неродственных) языков с тем, чтобы выявить типологические особенности соматизмов в семантическом, коммуникативном и функциональном аспектах. Следует заметить, что в обоих случаях, в ходе анализа конкретного языкового материала учёные стремятся выявить особенности употребления соматизмов в разных видах дискурса.

Следует отметить и тот факт, что в последние десятилетия под влиянием новых веяний в лингвистической науке наблюдается устойчивый интерес к человеческому фактору в языке. Как справедливо отмечают учёные, «наблюдаемая в последние десятилетия двадцатого века смена научной парадигмы в языкознании характеризуется переходом от лингвистики имманентной к лингвистике антропологической, фокус языковых проблем сместился в сторону человека» [6, 3]. Перспективность этого пути в последнее время становится всё более очевидной в связи с усилением интереса к изучению связи соматизмов с реалиями окружающего мира.

Анализируя переносные значения некоторых соматизмов, Ю.П.Солодуб приходит к выводу о том, что «образный строй таких метафор и метонимий может носить и ярко выраженный национальный характер – чешск. ucho / первоначально «ухо для обозначения ручек кастрюли – и характер в значительной степени универсальный: опора для мебели во многих языках мира метафорически уподобляется ножке (русск., укр., польск., чешск.) или ноге человека (англ., нем., вед., норв. – «верхняя часть ноги, ступня», венг., казах., малайзийск. – недифференцированное обозначение ноги)» [7, 41].

Правомерны также доводы учёных, опирающихся на факты азербайджанского языка. Действительно, «первобытный человек не мог полностью разграничить объект и субъект. В его представлении внешний мир и его «я» составляли одно целое. Он как бы «очеловечивал» природу, наделяя предметы окружающего мира человеческими свойствами и качествами. Это и обусловило создание метафор типа «даьын дюшц» (букв. грудь горы), «булаьын эюзц» (букв. глаз родника), «дярянин аьзы» (букв. рот ущелья) и т.д. [1, 131].

 Наличие многочисленных факторов, свидетельствующих о смысловой трансформации соматизмов в разных языках, стало причиной того, что многие учёные избрали предметом своего исследования фразеологические единицы с соматическими компонентами.

Причем, чаще всего соматические фразеологизмы рассматриваются в сравнительно-типологическом плане. Примером тому могут служить исследования таких учёных, как С.Э.Саидова, Ю.А.Долгополов, А.О.Карамышаков, И.И.Иб­ра­гимова, М.Д.Хангереева и др.

Эти работы отличаются друг от друга прежде всего тем, что в них анализируются материалы разных языков – родственных или неродственных. Так, например, в своем исследовании С.Э.Саидова анализирует соматические фразеологизмы русского и болгарского языков и приходит к выводу о «близости фразеологических систем этих языков, так как обнаруживается больше сходных черт, чем различных, что обусловлено культурно-историческими особенностями, характерными для носителей этих языков» [5, 72].

В отличие от С.Э.Саидовой, Н.В.Джанелидзе, исследуя соматические фразеологизмы неродственных языков (немецкого и грузинского), установил ряд структурных и семантических схождений и расхождений (т.е. моменты дивергенции и конвергенции) в этих языках [3, 20].

Реже встречаются работы, выполненные на материале трёх неродственных языков. К числу таких работ можно отнести исследование Ю.А.Долго­полова, посвященное сопоставительному анализу соматической фразеологии в русском, английском и немецком языках [4]. Заслугой авторов такого рода исследований является то, что путём сопоставления нескольких языков им удаётся сделать более широкие обобщения и выводы.

Плодотворным, на наш взгляд, является также изучение различных семантических полей соматических речений. В этом отношении заслуживает внимания исследование Н.Г.Слыхаловой, которая выявила и проанализировала соматические речения, отражающие эмоциональную экспрессию в текстах произведений М.Булгакова. Автором выделено несколько (семь) тематических групп соматических речений со значением эмоций. В текстах произведений М.Булгакова ей удалось зафиксировать около 80 случаев употребления соматических речений со значением радости (улыбаться, блистать глазами, аплодировать и т.д.), 120 – со значением удивления (выпучить глаза, ахнуть), 260 – со значением страха (шарахнуться, окаменеть, побелеть), 90 – со значением печали (покинуть, плакать, вздохнуть), 150 – со значением гнева (покраснеть, скрежетать зубами), 20 – со значением отвращения (морщиться, отвернуться), 11 – со значением презрения (усмехнуться, вздрогнуть). Автор приходит к выводу о том, что в произведениях М.Булгакова различные проявления эмоций описываются действиями, производимыми ртом, губами, глазами, лицом, руками, телом, плечами, бровями, головой, волосами, зубами, носом.

В более широком освещении нуждается сопоставительное изучение соматической лексики в неродственных языках. От её разработки в значительной мере зависит интерпретация вопроса о характере национально-культурного содержания названий частей тела в каждом из рассматриваемых языков. Об этом свидетельствует, например, исследование Г.М.Гурбанлы, который анализируя многозначную соматическую лексику в русском и азербайджанском языках, приходит к  заключению о том, что большинство соматизмов в отмеченных языках представлено многозначными единицами и они вызывают большой интерес во многих аспектах. «Именно лексическая многозначность во многом определяет своеобразие словарного состава конкретных национальных языков, поскольку характер объединения значений в границах одного слова, виды связей между значениями одного и того же слова во многом различны в разных языках» [2, 5]. При этом исследователь приводит почти одинаковое количество многозначных соматизмов в сравниваемых языках (в азербайджанском языке 52 единицы, а в русском - 50).

Сравнивая эквивалентные соматизмы в анализируемых языках, Г.М.Гур­банлы отмечает, что «слова с одним и тем же семантическим ядром могут обладать различными переносными значениями. А, с другой стороны, в ономасиологическом аспекте одно  и то же понятие может иметь в одном языке прямое наименование, а в другом – метафорическое (метонимическое). Кроме того, удельный вес в языке метафорических и метонимических образований в разных языках может быть различен. В разных языках может наблюдаться и разная степень стёртости однотипных переносных значений …» [2, 21].

Вовлечение в научный оборот значительного объёма источников, а также более тщательный анализ всей совокупности названий частей тела, внутренних органов человека, позволили учёным достичь существенных прорывов в области изучения рассматриваемых слов. Этому способствовало и то, что в контексте основных понятий данной проблематики стали рассматриваться такие явления, как кинетическое поведение, соматическое поле, соматическое пространство, соматический культурный код, невербальная семиотика и т.д.

Глубокое теоретическое осмысление соматизмов в лингвокультурологическом аспекте (на материале современного английского языка) дало возможность Л.А.Сайфи, сделать заключение о том, что «тело, его структура служат не только точкой отсчёта, но и универсальным образцом для построения системы понятий как в языке, так и в культуре многих этносов, взаимодействуя с такими ключевыми категориями, как пространство, время, природа, социум и др.»      [6, 9].

Исследование процесса коммуникации показывает, что любое общение представляет собой взаимодействие вербальных (словесных) и невербальных средств, которые относятся к различным знаковым системам. В рамках функционального подхода к невербальным средствам обычно относят паралингвистические компоненты (все дополнительные к языку речевые звуки, жесты, выражения лица (мимику), позы, телодвижения и манеры).

Заслугой Л.А.Сайфи является то, что она предприняла попытку пересмотреть критерии выделения соматической лексики и разработать понятие соматического пространства языка и соотнесённость этого пространства с различными концептосферами. Говоря о соматическом пространстве, автор подчёркивает, что оно «является макроструктурой, выделяемой на основании глобальной семантической категории телесности и образованной совокупностью семантических полей, представляющих данную категорию в лексико-фразео­логи­ческой системе языка» [6, 5].

В сущности в пределах соматического пространства можно выделить две лексические области.  Одна из них связана с обозначением жизнедеятельности че­ло­века (передвижение, говорение, дыхание, процесс поглощения пищи и т.д.), другая – с обозначением телесно обусловленных потребностей и нужд и общественных форм их удовлетворения (одежда, косметика, медицина и здравоохранение, спорт, ритуалы и т.д.).

Следует заметить, что подобного рода периферийные средства выполняют роль связующих звеньев между соматическим пространством и другими концептуальными областями [6, 10-11].

По мнению Л.А.Сайфи, «в рамках соматического пространства формируется соматический код культуры, включающий две микросистемы, представленные лексическими единицами отражения семиологически значимых телодвижений, с одной стороны, и «телесными метафорами», с другой» [6, 5].

Говоря о соотношении понятий «соматическое пространство» и «соматическое поле», автор отмечает, что «соматическое поле» - более узкое понятие, так как образуется совокупностью номинантов-соматизмов, являющихся собственно номинантами частей тела.В отличие от соматического поля соматическое пространство отражает глобальную семантическую категорию телесности и образует одно из ключевых пространств в системе языка [6, 9-10].

В качестве базового критерия отнесения языковых единиц к данному пространству можно использовать наличие соматического компонента, указывающего на человеческое тело (часть тела). При этом предлагается выделить ядро, приядерная зона и периферийные области соматического поля. Если ядерные единицы определяются по словарям (слова, обозначающие части тела, внутренние органы, субстанции тела человека и его органов), а приядерная зона включает видовые наименования частей и органов тела в качестве научных терминов, то на периферии соматического поля располагается стилистически маркированная лексика, включающая единицы сниженной лексики, жаргонизмы и т.д.

Весьма существенным фактором характеристики коммуникативного поведения соматизмов является интерпретация их функций в ткани художественного произведения, где обычно содержится много указаний на невербальное поведение персонажей, и поэтому важно распознать за описанием кинемы (движения) передаваемую ею информацию.

В этом отношении привлекает внимание и проблема гендерной специфики применения соматизмов в прямой и авторской речи в том или ином художественном произведении.

Соматизмы характеризуются и тем, что они «благодаря ясности функций частей и органов тела, называемых этими единицами, лёгкости их аллегорического осмысления, обладают повышенной продуктивностью в сфере фразообразования» [6, 15]. Подтверждением тому могут служить фразеологизмы с соматическими компонентами рука, глаз(а), нога в русском языке. Приведём ряд примеров.

1) не отрывать глаз, с глаз (долой), с глазу на глаз, хоть глаз выколи, глаза на лоб лезут, глаза разгорелись, куда глаза глядят, мозолить глаза, пускать пыль в глаза, хлопать глазами, бельмо в глазу и др.;

2) выбивать почву из-под ног, сбиться с ног, вертеться под ногами, в ногах правды нет, на дружеской (на короткой)  ноге, вставать с левой ноги, куда ноги носят, падать в ноги, протянуть ноги, лёгок на ногу, на босу ногу, на широкую ногу, на ножах, нож в спину и др.

3) не покладая рук, лёгкая рука, правая рука, рука не поднимается, спустя рукава, давать волю рукам, связывать по рукам, с пустыми руками, чужими руками, греть руки, держать руки по швам, мастер на все руки, опускать руки, приложить руки, руки чешутся, средней руки, под горячую руку и др. [9].

Даже такой неполный перечень фразеологизмов с соответствующими соматическими компонентами даёт определённое представление о возможностях концептуально-образного осмысления данных компонентов в составе устойчивых единиц.

Однако для более глубокого анализа этого явления требуется всестороннее изучение всей совокупности единиц рассматриваемой лексико-семанти­чес­кой группы. Такой же вывод вытекает из обзора лингвистической литературы по соматической лексике в целом.

 

Литература

1.                 Вердийева З., Аьайева Ф., Ядилов М. Азярбайъан дилинин семасиолоэийасы. Бакы, 1979.

2.                 Гурбанлы Г.М. Сравнительное исследование многозначной соматической лексики (на материале русского и азербайджанского языков). АКД.Баку, 2000, 25 с.

3.                 Джанелидзе Н.В. Соматическая фразеология в современном немецком языке в сопоставлении с грузинским. АКД. Тбилиси, 1981, 25 с.

4.                 Долгополов Ю.А. Сопоставительный анализ соматической фразеологии (На материале русского, английского и немецкого языков). АКД. Казань, 1973, 27 с.

5.                 Саидова С.Э. Соматические фразеологизмы в русском и болгарском языках. АКД. Баку, 1992, 20 с.

6.                 Сайфи Л.А. Концептуализация соматического образа человека в языке и дискурсивных практиках (на материале современного английского языка).АКД. Уфа, 2008, 24 с.

7.                 Солодуб Ю.П. Типология значений языковых единиц докоммуникативного уровня (функциональный аспект анализа). НДВШ, Филологические науки, № 5, 1988.

8.                 Слыхалова Н.Г. Соматические речения со значением эмоций в русском языке (на материале произведений М.Булгакова). АКД. Минск, 2002, 20 с.

9.              Фразеологический словарь русского языка. Под ред. А.И.Молоткова. М.: Изд-во энциклопедия, 1968.

 

 

Дилчилиkдя соматизмлярин  тядгиги  иля   баьлы  олан бязи проблемляр

 

Мягалядя дилчилик  елминдя, хцсусян дя рус дилчилийиндя соматик лексиканын (инсанын бядян цзвляринин адларынын) тядгигат обйекти кими юйрянилмясиндя йаранмыш проблемлярдян данышылыр вя бу сащядяки йени елми бахышлар арашдырылыр.

 

Ключевые слова:  соматизм (название частей тела), соматическое поле, концептуально-смысловой потенциал.

 

Ачар сюзляр: соматизм (бядян щиссяляринин ады), соматик сащя, консептуал-мяна потенсиалы.

 


Mящбубя Qурбанова

АЛЫНМА ДИЛ ВАЩИДЛЯРИ: ЯДЯБИ ДИЛИН ВЯ ДАНЫШЫГ ДИЛИНИН

ГАРШЫЛЫГЛЫ МЦНАСИБЯТЛЯРИ

Бяшяриййятдя локал-гапалы шякилдя мювъуд олан дил, демяк олар ки, йох­дур. Ялбяття, еля дилляр вар ки, тайфа, гябиля, груп дили вя цнсиййят васитяси кими фяалиййят эюстярир. Лакин бунлар да тядриъян диэяр мядяниййятляря йахынлашдыгъа щямин диллярдя дя алынма дил ващидляри ян чох ксеноманийа  формасында – ети­мон дилдя  олдуьу кими сабитляшир. Дахили имканлары эениш олан диллярдя алынма дил ващидляри ики мцштявидя мянимсянилир:

a)                                               утилитаризм: бурада башга дилин ващиди милли дилин архаикляшмиш ващи­ди иля явязлянир – бурайа ана дилимиздя олан «олай» (щадися), «эизир» (старшина), «чавуш» (сержант), «дурум» (вязиййят), «уьур» (мцвяф­фягий­йят), «дясдяк» (мцдафия) вя с. сюзляри эюстяря билярик. Йери эялмишкян, Азярбайъан дили цмумтцрк базасындан гайнагландыьы цчцн, щям дя ортаг тцрк дилиндя олан, лакин дилимиздя архаикляшмиш сайылан дил ващидляринин активляшмясини хцсуси гейд етмялийик. Бу барядя Н.Щц­сейнова «Азярбайъан дилиндя термин йарадыъылыьы просеси» (1920-1990-ъы илляр) монографийасынын бцтюв бир фяслиндя бящс етмишдир (1, с.90). Дцшцнцрцк ки, монографийа сырф алынма дил ващидляриня щяср олунмадыьындан, бурада улитаризм йолу иля алынма дил ващидляриндян термин йаратманын верилмямяси гцсурлу дейил. С.Щябибованын моно­графийасы, мящз дилин лексик гаты, ясасян дя дилдя йени дил ващидляринин мятбуатда утилитаризм йолу иля явязлянмяси мясялясиня мцнасибят диггяти ъялб едир (2). Ялбяття, биз кифайят гядяр беля елми арашдырмалара тохуна билярик. Утилитаризм йолу иля алынма дил ващидляриня мцнасибят  ядяби дилин вя данышыг дилинин гаршылыглы шякилдя мювъудлуьуну сцбут едир. Бурада алынма дил ващидиня мцнасибят заманы, мящз данышыг дилиня, бязи щалларда диалект вя шивялярдя горунуб сахланан милли вя йа миллиляшмиш архаик дил ващидляринин активляшмясини мцшащидя едирик.

b)                                              Пуризм: бу цсулла алынма сюзляря мцнасибят, даща чох дилин юз дахили имканларына сюйкянир. Бу, мцхтялиф мяналарда щям дя «сюзгондарма», «сюзйаратма юзфяалиййяти» щесаб олунур. Заман-заман мцхтялиф дюврлярдя мцтяфяккирляримиз бу йолла  йени сюзлярин йарадылмасына ъящд етмишляр. Хцсу­сян дя ХХ ясрин биринъи йарысында беля ъящдляря йазарларымыздан Ц.Щаъыбяйлидя, М.Мцшфигдя, М.Щадидя, Щ.Ъавиддя, Я.Ъавадда, А.Илдырымда раст эялмяк олур. Мараглы щалдыр ки, ХХ ясрин яввялляриндя лцьятляр чап етдирян (ясасян тяръцмя лцьятляри) Я.Шыхлы, Ц.Щаъыбяйли вя башгалары даща чох бу цсулла алынма сюзлярин явязлянмясиня цстцнлцк вермишляр. «Йербил» (ъоьрафийа), «эюйбил» (астрономийа), «дашбил» (петралоэийа), «йелчякяр» (фортучка), «дикучар» (верталйот) вя дил ващидляри лцьятлярдя юз яксини тапмыш, лакин ишляклик газанмамышдыр (3,4). «Дашбил», «йербил», «эюйбил» сюзляринин мцяййян мянада калка олмасы эюрцнцр: пйотр (латынъа) – даш, эео (латынъа) – йер, аеро-астро (латынъа) – эюй вя с. О ъцмлядян, «вертолйот» сюзцнцн «дикучар» кими верилмяси щямин дювр цчцн лцьятчилик вя алынма сюзляря мцнасибят мянасында диггяти ъялб едир. Бурада калка цсулу варса да, даща чох семантик мянанын диэяр милли дилдя якс олунма ъящди цстцнлцк тяшкил едир. Тцркийя тцркъясиндяки «щеликоптер» инэилис сюзцдцр вя тяяссцф ки, бу эцн Азярбайъан  кцтляви информасийа васитяляри (КИВ) яксяр щалларда милли гавранышлы олдуьуна эюря «вертолйот» сюзцнц «щеликоптер» кими ишлядир. Бурада Тцркийя КИВ-нин тясирини эюрмямяк олмур, чцнки бир гядяр сонра яэяр Азярбай­ъанда «йемякхана» явязиня «локанта», «лифт» явязиня «щасансор», «данышмаг» явя­зиня» конушмаг», «мцяллим» явя­зиня     «хоъа» вя йа «юйрятмян», «автомобил гязасы» йериня  «трафик» ишлянся, артыг бу, ъанлы данышыг дилинин тясири («диряниши») ола­ъаг. Биз  нязяря алмалыйыг ки, мцасир дюврдя КИВ вя КИВ-ин дили ядяби дилин лцьят  тяркибиня даща чох тясир эюстярир. Бу барядя арашдырма афпаран тядгигат­чылар, ясасян диггяти бу мясяляйя йюнялтмишляр (6,7). Бурадан там айдын эюрцнцр ки, субйект – шяхс йени сюз вя ифадяляри даща чох КИВ-дян гябул едир. Бахма­йараг ки, онун бу заман етираз имканы йохдур. Йяни  охуъу, динляйиъи вя йахуд тамашачы сюз вя ифадяляри гябул едир, амма дцзялиш етмяйя онун щеч бир имканы олмур. Г.Мящяррямли «Кцтляви коммуникасийа  вя дил» (6) дярс вясаитиндя КИВ-дяки гцсурлары эюстярмякля йанашы, онларын низамланма йолларыны да эюстярир. Лакин мцяллиф нязяря алмыр ки, бу эцн  ТВ каналларында визуал шякилдя дублйаж филмляринин дили чох гцсурлудур. Йа сясляндирилян мятнля эюрцнтц, йа да образларын ситиатив ифадя етдикляри сюз вя сюйлямяляр ня ядяби, ня дя данышыг дилиня хас дейил. Бу бахымдан Н.Ящмяд­ли­нин монографийасы мятбуат дилиня, беля десяк, ящалинин даща аз излядийи сащяйя щяср олунса да, гязетлярин дилиндяки «сюзгондарма» - пуризм бурада даща йахшы излянмишдир. Охуъу вя йа динляйиъи / тамашачы истещлакчыдыр. О, гябул едир вя гябул етдийи бир нечя дяфя тякрарлананда, артыг юзц дя гябул етдийиня мейллянир. Бу бахымдан пуризм  дилдя йени сюзйаратма олараг семантик мащиййят дашыйыр. А.Гурбанов Азярбайъан ядяби дилиндя сюзйарат­ма­дан бящс едяркян бу сащяни даща чох дериватолоэийайа  аид едир (8). Дцшцнцрцк ки, пуризм йолу иля сюзйаратма щяля дя дилчилик ядябиййатымызда юз яксини тапмадыьына эюря бир гядяр йанлышлыг вар.  Ялбяття, пуризм йолу иля сюзйаратма сосиолингвистик просесидир вя ону йалныз семантик йола аид етмяк дцзэцн олмазды.

Биз она эюря бурада ксеноманийадан  эениш бящс етмядик ки, дцнйанын инкишаф етмиш, мцкяммял дилляри цчцн беш дил просеси инкаредилмяздир. Йяни бир дил башга дилдян сюзц олдуьу кими ала биляр. Яслиндя, бу просес милли дилин  консерватив – гапалы дейил, дцнйада эедян глобал просесляря ачыглыьыны сцбут едир.

Дил консерватив категорийа дейил. Бцтцн милли дилляр дахили потенсиал имканла­рындан асылы олараг диэяр диллярдян сюз вя дил ващидляринин – бурайа биз щям дя сабит бирляшмяляри дахил едя билярик – алынмасына сосиолингвистик тяляб кими мейл­лидир.  Биз бу просесдя  мяъбурилийи вя кюнцллцлцйц дя нязяря алмалыйыг. Алынма сюзляри мянисямядя мцяййян щалларда диля  диэяр бир дилдян динля – хцсусидя дя бу просес Азярбайъанын мцстягиллийиндян сонра башланмышдыр, сосиал-сийаси, мядяни-игтисади просеслярля сон дяряъя сых баьлы олмушдур. Беля дил просеси нятиъясиндя мил­ли диля кифайят гядяр  сюз вя дил ващидляри дахил ола биляр. Биз беля бир сосиолингвистик  щадися кими диэяр диллярдя эетмядийини, бир дилин локал йашадыьыны вя башга дилляр­дян  сюз алмадыьыны инкар едя билмярик. Бу просесдя елми-игтисади йахынлашма вя мцнасибятляри дя нязяря алмалыйыг. Бурада щансыса гапалы – консерватив хцсусий­йятли дилдян сющбят эется беля, бу, глобаллашан дцнйада мцмкцн дейил. Чцнки мядяниййятлярин йахынлашмасы, ейни заманда сосиолингвистик амил олараг щяр щансы инкишаф етмиш, йа етмямиш дилин лцьят тяркибиня тясир эюстярир.

Биз щям юз дилимизя, щям дя диэяр – ясасян дя щаггында азаъыг мялу­матымыз олан дилляря, бу диллярин лцьят тяркибиня, лексик-семантик системиня синхрон мцстявидя  йанашыр вя мцнасибят билдиририк. Щяр щансы дили онун тарихи инкишафындан айырараг локал шякилдя арашдырмаг, фикримизъя, дцзэцн дейил, чцнки дил даим инкишафда олан, ейни заманда бцтюв категорийадыр. Мараглы фактлардан биринин дя мянбяйи данышыг дили иля ядяби дилин  паралел олараг инкишафы, онларын-реэионал – диалектал бахымдан дифференсасийасы – бюлцнмяси тяшкил едир. Бурада биз «бюлцнмя» - «айрылма», «фярглянмя сюзлярини мягбул саймаздыг. Тцрк дилляринин диэяр диллярля гаршылыглы мцнасибяти буна яйани мисалдыр. Яэяр гядим тцрк йазылы абидяляринин дилиндя бир нечя алынма сюз ишлянибся», КДГ-дя, «Оьузнамя»лярдя бу кямиййят яряб йюняли дяйишир вя артыр. Сонрадан Г.Бурщаняддинин, Ш.И.Хятайинин, Нясиминин, Фцзулинин дилиндя даща да чохалыр.

Биз бурада алынма дил ващидляриндян сюз ачдыьымыза эюря терминалмадан сющбят ачмышдыр. Ялбяття, сюзалма просеси терминалма просеси иля сых баьлыдыр вя бу барядя Н.Мяммядлинин «Алынма терминляр» монографийасы чох дяйярли сайыла биляр. Мцяллиф алынма дил ващидляринин хцсусиййятляриндян эениш данышараг, щятта алынма терминоелементляри дя унификасийа едир. Бурада ейни заманда  диггяти ъялб едян ъящят алынма терминлярин  ана дилимиздя олан паралел дил ващидляриля гаршылыглы мцнаси­бят­ляринин верилмясидир.

Мцхтялиф мцяллифляр алынмалара бу вя диэяр шякилдя йанашмыш, бунлары, ясасян термин кими характеризя етмишляр. Бизим фикримизъя, алынма дил ващидляринин милли дилдя, ана дилимиздяки сюзйаратма иштиракыны кянарда гоймаг олмаз.  Милли – дил, ясасян диэяр дилин ващидини юз дахили имканына эюря дяйишир, сюзйаратма просесиня ъялб едир, беля алынма  дил ващидляринин щям фонетик габыьында, щям дя бязи щалларда дахили семантикасында дяйишиклик баш верир. Бурада фонетик дяйишмяляри мцшащидя етмяк асан олса да, семантик коррозийаны – дяйишмя вя милли дилдя яримяни мцшащидя етмяк чятиндир.

Алынмалара мцнасибятдя ядяби дилин вя данышыг дилинин мювгейини схематик олараг беля тясяввцр едирик:

 

 


алынма дил ващиди

 
                     

 

 


Яслиндя, биз бу схеми биз алынма дил ващидляринин милли ядяби диля вя милли данышыг дилиня мцнасибяти кими шярщ етмялийик.

1.              алынма дил ващиди бирбаша ядяби диля дахил олур.

2.              ядяби диля дахил олан алынма дил ващиди мцхтялиф йолларла милли данышыг дилиня дахил олур.

3.              алынма дил ващиди милли данышыг дилиня дахил олур.

4.              милли данышыг дилиня гябул едиляряк ишляклик газанан алынма дил ващиди ядяби диля кечир. (Гойулмуш ох ишаряляри буну эюстярир)

Бу схемдя эярякли олан ъящят алынма дил ващидляринин мянимсянилмя йолларыдыр. Биринъи вариантда, яэяр алынма дил ващиди милли ядяби диля кечярся, щямин ващидин милли данышыг дилиня кечиди-трансформасийасы  даща да асанлашыр.  Икинъи вариантда ися яэяр алынма дил ващиди милли данышыг дилиня кечирся, бу алынма дил ващидинин милли ядяби диля  кечиди мцмкцнляшир. Алынма дил ващидляри  бу схемя уйьун олараг  милли ядяби дил – милли халг данышыг дили арасында, санки йохланылыр, «йуйулур», дилин дахили ганунларына уйьун гябул едилир.

Ялбяття, дилин ядяби фондуна етимон-сюзцн йарандыьы дилдян гябул едилян ващидлярин бюйцк яксяриййяти мяъбури алынмалардыр. Беля диллярдян ъанлы милли диля гябул едилян ващидляр щям азлыг тяшкил едир, щям дя даща чох данышыг дили беля ващидлярин  истифадясиндя ядяби дилин вариантына цстцнлцк верир. Щям дя данышыг дили алынма дил ващидлярини, санки ъилалайараг ядяби диля ютцрцр. Просесдя ядяби дилин щеэемонлуьу алынмалары  там щазыр формада ъанлы диля ютцрмякдир. Биз бу просеси ксеноманийа цсулу адландырмагла йанашы, гейд етмяк истяйирик ки, бязи щалларда милли ядяби дил щяр щансы юзэядил ващидини мянимсяйяркян данышыг дилинин  дя дахили ганунауйьунлугларыны нязяря алыр вя нятиъядя йени бир дил ващиди ядяби дилин лцьят тяркибиня дахил олур.

Алынмаларла мцнасибяти биз йухарыда эюстярдийимиз башга бир схемля вериб изащ едярик.

 

 


Юзэя дил

 
                           

милли данышыг дили

 
                           

 

Базада бир мювзу иля там сых баьлы олмаса да, юзэя дилляря милли дилин бирбаша, йа да долайысы иля тясирини вя дил ващидляринин кечдийини мцшащидя едя билярик. Милли  ядяби, милли данышыг дили кими биз азярбайъан дилини нязяря алсаг, онда мянзяря беля олар:

1.              милли ядяби дилдян диэяр дилляря, юзэя дилляря дил ващидляринин кечмяси. Биринъи схемдяки кими бурада да диэяр милли дилин башга диля кечиди заманы юзэя дил беля  дил ващидлярини дахили ганунауйьунлуьу дахилиндя гябул едир. Ялбяття, милли ядяби дил беля ващидляри сонрадан фоно-семантик дяйишмя бахымындан эери-юзцня гайтара биляр ки, биз бунлары «гайыдыш сюзляр» адландырырыг.

2.              милли данышыг дилинин ващидляри юзэя диля бирбаша дахил олур. Бурада сосиал амилляр, щяр щансы дилин истифадячиляринин ня гядяр сосиал-мадди бахымдан, елми-сийаси  мцстявидя гцввятли олмасы юн плана кечир. Ялбяття, бир халгын йцксяк инкишаф етмиш игтисадиййаты, мядяниййяти, сосиал мцнасибят сявиййяси юзэя дилляря йанашмада гцввятли эюрцнцр.

3.              юзэя диллярин бу схемя уйьун ясас хцсусиййятляриндян бири дя юзэядил ващидляринин чох асанлыгла щяр щансы милли ядяби диля вя бу милли данышыг дилиня трансферидир. Ялбяття, щям милли ядяби дил, щям дя милли данышыг дили дахили, юзцнямяхсус нормалары ортайа гойур. Бурада дискриминатив – кечилмяз сядд йохдур. Дил юз ганунлары иля инкишаф етдийиндян мяъбурилик бу просесдя рол ойнамыр. Дил  ващидинин данышыг дили йолу иля гябулу, ейни заманда, милли ядяби дилин лцьят тяркибини зянэинляшдирир.

Яслиндя, эюстярдийимиз схемляр милли ядяби дил - милли данышыг дили - юзэя дил триадасынын изащыдыр. Бурада биз  мцшащидя едирик ки, щяр щансы мцкяммял милли дил мцтляг диэяр диллярля гаршылыглы ялагядя олур, диэяр диллярдян сюз алдыьы кими диэяр дилляря дя бу вя йа диэяр фонотяртибат бахымындан сюз верир. Бу еля бир сосиолингвистик просесдир ки, мцкяммял дилляр щямишя беля бир просеся ачыг олур.

Биз щесаб едирик ки, Aзярбайъан дили башга – юзэя диллярдян сюз алдыьы кими юзэя дилляря дя кифайят гядяр сюз вермишдир. Чох тяяссцф ки, бу эцня гядяр биздя диэяр дилляря кечян ясл азярбайъан сюзляринин ващид лцьяти щазырланмайыб.

Ейни заманда, дилимиздяки бцтцн алынмаларын ващид изащлы лцьяти щазыр­лансайды, йахшы оларды. Беля лцьятдян мцхтялиф сащя мцтяхяссисляри истифадя едя билярди. Дцшцнцрцк ки, беля лцьятин електрон версийасы ян сивил елми тялябаты там шякилдя юдяйярди.

Ядябиййат

1.                 Н.Щцсейнова. Азярбайъан дилиндя термин йарадыъылыьы просеси (1920-1990-ъы илляр), Б., 2008.

2.                 С.Щябибова, Мятбуат дилинин лексикасы (1970-1990), Б., 2002.

3.                 Краткий русско – татарский военный словарь (Сост. Али – Ага Шыхлынский), Б., 1926.

4.                 Русско – татарский и татарско – русский словарь политических, юридических, военных и многих других терминов, Сост. У.Гад­жи­беков, Б., 1907.

5.                 Р.Гафур, Тяфсирли халг лцьяти. Б., 1921.

6.                 Г.Мящяррямли. Кцтляви коммуникасийа вя дил. Б., 2004.

7.                 Н.Ящмядли. Журналистин нитг мядяниййяти. Б., 2005.

8.                 А.Гупбанов. Мцасир Азярбайъан ядяби дили. 5 ъилд, Б., 2003.

9.                  Н.Мяммядли. алынма терминляр. Б., 1997.

 

Хцлася

Алынма дил ващидляри: ядяби дилин вя данышыг дилинин гаршылыглы мцнасибятляри

Мягаля алынма дил ващидляри иля милли ядяби дил вя милли данышыг дилинин гаршылыглы мцнасибятляриня щяср едилмишдир.  Бурада гаршылыглы  мцнасибятляр даща чох  сосиолингвистик просес кими характеризя олунмушдур. Милли дилин даими олараг юз лцьят тяркибини зянэинляшдирмясиндя юзэя диллярин дя ролу мцхтялиф мцлащизя вя схемлярля эюстярилмишдир. Мягалядя эюстярилян консептуал мцлащизяляр диэяр йазыларда эениш шякилдя ачыгланаъаг.

 

ЗАИМСТВОВАННЫЕ ЯЗЫКОВЫЕ ЕДИНИЦЫ: ВЗАИМООТНОШЕНИЯ ЛИТЕРАТУРНОГО И РАЗГОВОРНОГО ЯЗЫКА

РЕЗЮМЕ

Статья посвящена взаимоотношениям заимствованных языковых единиц с национальным литературным и разговорным языком. Здесь взаимоотношения более всего характеризуются как социолингвистический процесс. Схематически показана роль других языков в постоянном пополнении словарного запаса национального языка. Приведенные в статье концептуальные выводы будут последовательно раскрыты в других работах.

 

BORROWED LANGUAGE UNITS: MUTUAL RELATIONS BETWEEN LITERARY AND THE SPOKEN LANGUAGE

 

SUMMARY

The article is devoted to mutual relations of borrowed language units with national literary and a spoken language. Here are mutual relations more all characterized as social and linguistical process. There is schematically shown the role of other languages in constant replenishment of a lexicon of a national language. The conceptual conclusions resulted in article will be consistently opened in other works.

 

 

Ачар сюзляр: ядяби дил, улитаризм, пуризм, алынма сюзляр, милли данышыг дили.

 

Ключевые слова: литературный язык, улитаризм, пуризм, заим­ст­во­вание слова, национальный разговорный язык.

Кейwордс: литерарй ланэуаэе, улитарист, лоан wордс, натионал ланэуаэес спокен.

 

Ряйчи:  досентЙашар Мяммядли,       Dosent Eldar Kərimov

 

Шаймердинова Нурила Габбасовна

доктор филологических наук, профессор   кафедры русской филологии 

Евразийского национального университета   им. Л.Гумилева,

                                                                      г. Астана, Республика Казахстан

РЕКОНСТРУКЦИЯ ДРЕВНЕТЮРКСКОЙ КАРТИНЫ МИРА

Изучение древнетюркских Орхонских памятников, относящихся к эпохе раннего средневековья (VIIVIII вв. н.э.),  в аспекте когнитивной  лингвистики позволяет  выявить древнетюркскую картину мира,  понять  ментальный мир и важнейшие ценностные смыслы древних тюрков, репрезентированные в текстах, так называемых больших памятников Кюль-тегин, Бильге-каган, Тоньюкук, Кули-чор.  Однако сама метафора картина мира, несмотря на её известную разработанность, является весьма сложным понятием, ибо находится в плоскости научной, философской, мировоззренческой, социально-эмпирической. Основная роль в формировании картины мира принадлежит мышлению (сознанию), с другой стороны, картина мира обусловлена  психическими процессами – ощущением, восприятием, представлением, воображением, интерпретацией; в целом и то и другое находится в области ментальных возможностей человека [1].

Нельзя не согласиться с В.И. Постоваловой, утверждающей, что человек ощущает мир, созерцает его, постигает, познаёт, понимает, осмысляет, интерпретирует, отражает и отображает, пребывает в нём, воображает, представляет себе «возможные миры». Образ мира возникает в различных актах мироощущения, мирочувствия, миросозерцания, мировосприятия, мировидения, миропонимания, миропредставления, мирооценки, мироуяснения, в актах переживания мира как целостности, в актах миродействия [2, c.20].

Через указанные психические процессы создаётся глобальный образ мира, и тогда картину мира интерпретируют как «субъективный образ объективной реальности».  В.И. Постовалова пишет: «Картина мира создается в результате двух различных процедур: 1) экспликации, экстрагирования, опредмечивания, объективирования и осмысления образов мира, лежащих в основе жизнедеятельности человека, и прежде всего его практической деятельности, и 2) созидания, творения, разработки новых образов, осуществляемых в ходе специальной рефлексии. В первом случае имеет место чистая реконструкция картины мира по её следам, во втором – чистое её конструирование, т.е. создание некоторой ценностно-познавательной конструкции (картины мира)» [2, c.25].

Таким образом, картина мира есть нечто иное, как образное представление человека о мире, которое возникает в сознании человека вследствие кодирования им предметов окружающей действительности. Это представление фиксируется, в первую очередь, в языке как в первичной знаковой системе, а также в знаках «вторичной моделирующей системы», к которым относятся мифы, фольклор, живопись, музыка, кино, архитектура и многое другое. Следует отметить, что понятия первичной и вторичной моделирующих систем в кодировании мира разработаны и введены в научный оборот представителями московско-тартуской семиотической школы (Б.А. Успенский, Ю.М. Лотман, Б.М. Гаспаров, В.В. Иванов, В.Н. Топоров, З.Г. Минц).

  Воссоздать  картину мира древних цивилизаций и  культур можно на основании анализа языка (текста памятников), а также исследования   «отпечатков» и «следов» предметов материальной культуры. Так, древнетюркская картина мира определяется анализом не только   письменных текстов памятников, но и  изучением предметов материальной культуры, найденных в поминальных комплексах памятников -   храмов, на стенах которых изображены походы и сражения, каменных оградок с растительными узором и зооморфными изображениями, скульптур людей и животных, антропоморфных скульптур, фрагментов домашней утвари, каменных балбалов, простирающихся на многие километры, и все в совокупности   сохранившие знания  о древнетюркском мире (Н.М. Ядринцев, В. Томсен, В.В. Радлов,  П.М. Мелиоранский, А.Г. Гейкель, В.Л. Котвич, А. Бернштам С.Г. Кляшторный, Л.Н. Гумилев).

Картина мира древних цивилизаций в культурологических исследованиях трактуется как модель мира  (К. Леви-Стросс, А.Ф. Лосев, Г.Д. Гачев, А.Я. Гуревич, Б.Успенский, Вяч. Иванов, В.Н. Топоров).

Так, А.Я. Гуревич, исследуя особенности средневековой культуры, пишет, что термин «модель» он считает равнозначным для таких понятий, как «модель мира», «картина мира», «видение мира». Модель мира А.Я. Гуревич определяет как «сетку координат», при посредстве которых люди воспринимают действительность и строят образ мира, существующий в их сознании  [3, c.16-25].

На наш взгляд, именно модель мира является вместе с тем программой поведения для личности и коллектива, так как она определяет набор операций, служащих для воздействия на мир, правила их использования и их мотивировку. Модель мира может реализоваться  в различных формах человеческого поведения и в результатах этого поведения (например, в языковых текстах, социальных институтах, памятниках материальной культуры и т.д.). Так, например, Вяч. Иванов, В.Н. Топоров исследуя пантеон восточных славян и их культовые традиции,  на основании бинарных оппозиции реконструируют древнеславянскую модель мира и  представляют её через семантические оппозиции: высший-первый, белый -  черный, бессмертие – смерть, близкий – далёкий, вареный – сырой, вертикальный – горизонтальный, верх - низ, весна (лето)  - зима, видимый – невидимый, восток – запад, главный – неглавный, день - ночь, доля – недоля, дом – лес, жизнь – смерть, земля – вода, красный (пурпуровый) – черный, четный – нечетный, мужской – женский, небо – земля, огонь – влага, освоенный – неосвоенный, посвящённый – непосвящённый, правый – левый, предки – потомки, прямой – кривой, сакральный – мирской, светлый – темный, свой – чужой, суша – море, сухой – мокрый, человек – нечеловек, человеческий – звериный, счастье – несчастье, чёт – нечет, чистый – нечистый, юг – север, явленный - неявленный [4, c.17 -54].

На наш взгляд, эти семантические оппозиции  иллюстрируют основные  понятия, по которым  древние славяне жили и воспринимали мир: их образ жизни (дом – лес, доля - недоля), питание (вареный – сырой), территорию (суша – море, сухой – мокрый), верование (чистый – нечистый) отношения с другими племенами (близкий – далёкий, свой - чужой) и другие понятия,  раскрывающие процессы осмысления мира в сознании славян. Например,

Смыслы оппозиций белый - черный, правый – левый, свой - не свой в картине мира славян связаны  с конем главного бога восточных славян Свентовита: белый (масть коня), черный (грязь, покрывающая коня после ночных выездов),  дневной – ночной  (ночью конь Свентовита выезжает на сражение с врагами), свой, близкий – не свой, чуждый, враждебный, далекий (подчеркивается долгий путь коня ночью навстречу врагам), правый (благоприятный, счастливая примета), - левый (неблагоприятный, дурное предзнаменование)» [4, c. 33].

Подобные бинарные смыслы (понятия), или  концепты как кванты знаний о мире имеются в текстах.  Регулярно повторяющиеся   бинарные / небинарные  языковые выражения позволили нам реконструировать древнетюрскую модель мира в следующем виде: Teŋri, Umaj -Jer-Sub (Тенгри-Умай и Земля-Вода); tört buluŋ (четыре угла); öŋjeki-qurjaqy (восток - запад); jyrjaqy-berjeki (север - юг); üst-asta (верх - низ); öŋden-qurdan (вперед - назад); jaqyn-uzaqy (близкий - далекий); kün-tün (день - ночь); berden-jyrdan (справа - слева); saryɣ-qaryɣ (светлый - темный); kök-qara (голубой - темный); ata-uruq (предок - потомок); jarqan-meŋgü (творимое - вечное); jalqy-üküs (единичность - множественность); аz-üküs (малочисленный - многочисленный); qaɣan-bodun (каган - народ); kentü-jat (свой - чужой); аqlaqčy-kišig (старший - младший); tirig-ölüt (жизнь -смерть); čyɣai-baj (неимущий - богатый); alp-er (герой - муж); tegüt-süŋüš (походы и сражения); еr oɣly-qyz oɣly (мужской - женский); türük bekleri-sübašy (тюркские беки и военоначальники); türük-tabɣač (тюрки - табгачи - китайцы); türük- türgeč (тюрки - тюргеши); türük-qyrqyz (тюрки -кыргызы); türük-toquz-oɣuz (тюрки - тогыз-огузы); türük bile jat bodun (тюрки и другие народы); tizilig-bašlyɣ (имевших колени - имевших головы); joqčy-šyɣytčy (плачущие - скорбящие); balbal-meŋgü taš (балбалы-вечный камень); Qadyrqan jyš-Ötüken jyš (Кадырканская чернь - Отюкенская чернь); Temir qapyɣ-Ötüken jer (Железные ворота - Отюкенская земля).

Если сравнить древнеславянскую и древнетюркскую модели мира, то в славянской модели мира ключевые понятия проявляются в словах  дом, лес, доля, вода, суша, нечистый, главный-неглавный, четный - нечетный и т п. Эти  понятия отражают славянскую картину мира, присущи славянской ментальности, мировидению и миропониманию.

 В  древнетюркской модели мира ключевые понятия, инициирующие образ жизни тюрков, их миропонимание, мировосприятие и ментальность отражаются в словах и выражениях: Тенгри,  «четыре угла», походы и сражения, каган, тюркский народ, враги, табгачи, ночью не спал- днём не сидел без дела,  имевших головы-склонить их -  имевших колени-преклонить их, Отюкенская земля, Темир-Капыг и многие другие. Именно в этих категориях и концептах проявляются познания  и жизненный опыт древних тюрков,  «портретирование» и классификация мира по определённым признакам, картина древнетюркского мира, т.е. языковые значения дают возможность выявить весь спектр  знаний о древнетюркской цивилизации. Таким образом, реализуется дихотомия от значения к знаниям, от языковой формы к когниции как познавательной единице мира и мышления.

Эти понятия поддаются классификации по определённым смыслам таким, как понимание тюрками универсальных, общечеловеческих  категорий (времени, пространства, количества),  экспликация их духовных начал или  верховных божеств, раскрытие социальных проблем и ценностных отношений, определение этнокультурных традиций. Структура древнетюркской модели, или концептуальное поле древнетюркского мира, складывается из следующих компонентов:

  • верх – низ, Тенгри-Умай -  Земля-Вода раскрывают верование  древних тюрков, концептуализируют мировоззренческие духовные начала;
  •    «четыре угла», восток - запад, север - юг, вперёд – назад, близкий – далёкий, солнце - ночь, справа - слева, Кадырканская чернь – Темир-капыг, Отюкенская чернь  представляют пространственные параметры;
  •  предок -  потомок, творимое – вечное, вечный камень и вечный « эль» выражают понимание времени;
  • единичность-множественность, малочисленный – многочисленный передают количественные представления;
  •  каган – народ, свой - чужой, старший – младший,   неимущий – богатый, мужской – женский;  тюркские беки и военачальники – народ, герой-муж (Кюль-тегин)  раскрывают социальные отношения в древнетюркском обществе. В социальных отношениях образ Кюль-тегина является центральным, ибо вооруженный всадник на коне является символом всей средневековой номадической культуры;
  •  тюрки - табгачи, тюрки - тюргеши, тюрки -кыргызы, тюрки - тогуз-огузы, тюрки и другие этносы, «имевших колени» - «имевших головы», выражающие взаимоотношения с внешним миром, с другими государствами и отношение к родственным племенам;
  • жизнь-смерть, плачущие – скорбящие, балбалы - вечный камень,  характеризующие этнокультурные представления - традиции, обычаи, ритуалы.  Реконструированную модель мира тюрков схематически можно представить следующим образом.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Таким образом, в древнетюркской картине мира (модели мира) ключевыми оказались универсальные понятия времени, пространства, количества, мировоззренческие представления о верховных богах, социальные отношения, раскрывающие проблему - правление древнетюркских каганов и их взаимоотношения с народом, жизнь и подвиги древнетюркских героев (Кюль-тегин, Кули-чор), походы и сражения, взаимоотношения с врагами и родственными племенами и этнокультурные константы (традиции, ритуалы, обычаи) как формы превращенного сознания.

 

Литература

 

1.                 Шаймердинова Н.Г. Репрезентация в языке древнетюркской картины мира. – Астана: Арман-ПВ, 2009.

2.                 Постовалова В.И.  Картина мира в жизнедеятельности человека // Роль   
человеческого фактора в языке. Языки картина мира. – М.: Наука, 1988.

3.                 Гуревич А.Я.  Категории средневековой культуры. – М.: Изд-во 
 «Искусство», 1972.

4.                 Иванов Вяч.Вс., Топоров В.Н. Славянские моделирующие семиотические системы. – М.: Наука, 1965.

5.                 Кубрякова Е.С. Язык и знание. На пути получения знаний о языке: части речи с когнитивной точки зрения. Роль языка в познании мира. – М.: Языки славянской культуры, 2004.

                                                                  


Bənövşə Niyaz qizi Haciyeva

MÜASIR TÜRK ƏDƏBI DILINDƏ ADLIQ HALLI FELI BIRLƏŞMƏLƏR

1.0. Müasir türk ədəbi dilində “ad+fel” tipli feli birləşmələrin geniş yayılmış növlərindən biri adlıq hallı feli birləşmələrdir. Bu tip birləşmələrin birinci tərəfində adlıq halda olan hər hansı bir söz, əsasən, isim və əvəzlik, birləşmənin ikinci tərəfində isə felin təsriflənməyən formalarından biri ─ feli bağlama, feli sifət və məsdər ─ çıxış edir. Y.Seyidov qeyd edir ki, türk sistemli dillərin feli birləşmələrini ayıran əsas cəhətlərdən biri həmin birləşmələrdə ismin adlıq halında olan sözlərin iştirak edə bilməsidir (5, s. 254).

Müasir türk ədəbi dilindəki feli birləşmələrin araşdırılması göstərir ki, bu dildə ikinci tərəfi feli sifətlərlə ifadə olunan adlıq hallı feli birləşmələr ikinci tərəfi feli bağlama və məsdərlə ifadə olunan feli birləşmələrlə müqayisədə daha intensiv işlənir. İkinci komponenti məsdərlə formalaşan adlıq hallı feli birləşmələr çox az işlənir. Əsas tərəfi feli bağlamalarla ifadə olunan adlıq hallı feli birləşmələr isə işlənmə tezliyi baxımından bu iki qütb arasındadır.

Burada bir cəhətə də diqqət yetirmək lazım gəlir. Məsələ ondadır ki, müasir türk ədəbi dilində adlıq hallı feli birləşmələrin formalaşmasında feli sifətlər aktiv iştirak etsə də, bu fikri bütün feli sifətlərə aid etmək olmaz. Belə ki, feli sifətlərin bir qismi ismin adlıq halındakı sözlərlə əlaqəyə girərək adlıq hallı feli birləşmə əmələ gətirə bildikləri halda, bəzi feli sifətlər adlıq haldakı sözlə belə münasibətdə ola bilmir. Başqa sözlə desək, bir sıra feli sifətlərin adlıq haldakı sözlə əlaqəyə girə bilməsi onların cümlədəki yerindən və mənasından asılı olur.

2.0. Müasir türk ədəbi dilindəki feli birləşmələrin müəyyən qrupunu əsas komponenti feli bağlamalarla ifadə olunan adlıq hallı feli birləşmələr təşkil edir. Bu tip adlıq hallı feli birləşmələrin aşağıdaki struktur-semantik variantlarını müəyyən­ləşdir­mək olar.

2.1. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -ınca4 şəkilçili feli bağlamalarla ifadə olunur. Müq. et: ... vapur yanaşınca yan kamaranın kapısını açmış, bakmış ki yerde bir kız yatıyor (Safa, 9);Orhan yalnız kalınca Beyoğlu lokantalarından birinde bir çorba içtikten sonra Vedia'nın yattığı hastaneye gitti (Safa, 19); 1848 Mart ihtilâli sonrası Almaniya'ya sükunet avdet edince, Türk dünyasından yankılanan cesaret verici ve Avrupalılaşma yolundaki gelişmeler üzerine, gözler yeniden Doğu'ya kayar (TDA, 149);İslanan gömlek sırtına yapışınca, atletin önündeki yırtık belli oluyordu (Bolat, 13); ... yazıların birer kopyasını da Avukat Mustafa alıp çantasına yerleştirince korkulacak bir şey kalmadığını söyledi (Türkali, 9); Uzaktan masallardaki Anka ku­şuna benzeyen zeplin gözükünce Selcen, bu mu acaba diye içinden geçirdi (Şirin, 41).

2.2. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -dıkça4 şəkilçili feli bağlamalarla ifadə olunur. Müq. et: Şofer hanım fren yaptıkça, Naci dişlerini sıkıyor, kasislerden geçtikçe yüregi hopluyordu (Bolat, 9); Gün geçtikçe alev alev yanan duygular Naci'yi bırakmıyordu (Bolat, 15); Fakülte bitmedikce sürüp gider böyle (Türkali, 107); Arkadaşlığımız ilerledikçe, Selim'de konuşma cesareti arttıkça, bana daha önce söylediğim sözleri kullanarak saldırmaya başlayınca, şaşırdım (Atay, 358); Bu alfabe düzeltilmetikçe toplumun eğitim ve öğretimde ilerlemeyeceklerini, Avrupa uygarlığı düzeyine çıkayamacaklarını savunur (Şimşir, 24).

2.3. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -dığımda... şəkilçili feli bağlamalarla ifadə olunur. Müq. et: Memleketimin ortasından // Kara tren rayları geçer // Zemheri indiyinde // Beyaz gelinliyi ile // Torpağın üzerine (Sadri, 65);  Burada olmak burada: Seher yeli estiğinde, hışırtılarını dinleyebileceğin çimenlerin koynunda (Sadri, 69); Durumu geçişdirmeye çalışsam da, İlhami beni dinlemeyip yukarı çıkdığında onları gördü (Bolat, 240); Taner, kapıyı açdığında Naci'yi o halda görünce arkadaşından tiksindi birdenbire (Bolat, 63); Bir çok dil bu bakımdan karşılaşıtrıldığında yardımcı parçacıkların asıl ögeler arasında olduğu görülür (Ercilasun, 65).

2.4. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -ken, -iken şəkilçili feli bağlamalarla ifadə olunur. Müq. et: Bir bavul gözyaşı döküyorum kız oğlanı bırakıp giderken (Sadri, 45); Kadın uzaklaşırken iri vücutlu, otuz beş yaşlarında kadar görünen sarışın bir adam elini uzattı (Safa, 15-16); Annesi ve babası böyle düşünürken İlhami odasına çekilmiş, çocuklar gibi ağlıyordu sessiz sessiz (Bolat, 146); Üstelik, genc kız alımlı alımlı geçerken, Naci'ye hiç iltifat etmemiş, sadece “Merhaba” deyip yürümüştü (Bolat, 37); Lezgiler evlenirlerken kız kaçırma veya kocaya kaçma yöntemini de uygularlar (Kalafat, 129).

2.5. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -a2 şəkilçili feli bağlamalarla ifadə olunur. Müq. et: Oy havar diye // Saldığı zaman, emmim (Sadri, 64); ... korkunç gecelerde Tekyumruk Bilal... paltosunun eteklerini savura savura semte inmeye başladı (Sadri, 112). Ebed müddet diye inlerken ümmet (Sadri, 81); Çünkü menenjitlerde hastalar ışıktan hiç hoşlanmazlar ve bazan “perdeleri kapatınız” diye bağırırlarmış (Safa, 21); Onu alıp anana babana eşim diye takdim edebilecek misin? (Bolat, 22).

M.Ergin qeyd edir ki, müasir türk ədəbi dilində -a2 şəkilçisi ilə formalaşan feli bağlamalar qoşa işlənir və zərf düzəltmə prosesinə xidmət edir. Yalnız diye feli bağlaması istisna təşkil edir (6, s. 339). R.Rüstəmov –a2 feli bağlama şəkilçisi ilə əlaqədar yazır: “Bu şəkilçi yalnız eyni bir felə yox, mənaca müxtəlif və ya eyni (sinonim) fellərə də artırılaraq feli bağlama düzəldə bilir” (4, s. 149).

2.6. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -ar2, -ır4, -maz2 şəkilçili feli bağlamalarla ifadə olunur. Müq. et: İlk panik atlatılır atlatılmaz sözü dinlenir üç-beş gün görmüş adam ahaliyi Kör Bekir'in bakkalı önünde toplayarak... (Sadri, 96); Mediha hanım kapıdan içeri girer girmez, iki elini böğrüne koyup, Emine hanıma çıkıştı (Bolat, 134); ... her şemsiyeyi güneş çıkar çıkmaz orda burda unutacak kadar enayi olduğuna göre, bu sefer yok sana şemsiye memsiye... (Şafak, 10);Turgut Özben otelin kapısından girer girmez kapamayı unuttuğu perdeleri hatırladı (Atay, 327).

2.7. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -alı2 şəkilçili feli bağlamalarla ifadə olunur. Müq. et: Halim bey memlekete gideli üç ay olmuştu (Bolat, 129); İş başlıyalı ben bunun böyle olacağını biliyordum (Atay, 239);

2.8. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -madan2 şəkilçili feli bağlamalarla ifadə olunur. Müq. et: Ancak bu incelemeler yapılmadan da bildiğimiz bir şey var ki, 1920'lerden itibaren bu konulardakı kararı, halk ve o halkın temsilçisi olan ziyalılar değil... (Ərcilasun, 38); Beş gün sonra bir sabah ben kalkmadan yatak odama İhsan geldi (Adıvar, 22); Henüz baharın ilk haberçiləri görünmeden, komutanları birbiri ardına huzura gelmeye başladılar (Çamuroğlu, 52).

2.9. Müasir türk ədəbi dilində ismin adlıq halındakı sözlərlə əlaqə yaradaraq qeyri-predikativ feli birləşmə yarada bilən feli bağlamaları bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Məsələ ondadır ki, müasir türk dilindəki feli bağlamaların heç də hamısı adlıq hallı feli birləşmə yarada bilmir. Bu baxımdan müasir türk ədəbi dilindəki feli bağlamaları iki qrupa ayırmak lazım gəlir: 1. Adlıq hallı feli birləşmə əmələ gətirən feli bağlamalar; 2. Adlıq hallı feli birləşmə əmələ gətirə bilməyən feli bağlamalar. Birinci qrupa –ınca4, -ken, -iken, -dıkça4, -dığımda...,      -alı2, -madan2, -a2, -ar2, ır4, -maz2 şəkilçiləri ilə əmələ gələn feli bağlamaları daxil etmək olar. Bu feli bağlamalar adlıq hallı feli birləşmələrin yaranmasında xüsusi rol oynayır. Lakin bir cəhəti qeyd etmək lazımdır ki, adlıq hallı feli birləşmə əmələ gətirmək baxımından bu feli bağlama formalarının hamısı eyni xüsusiyyətə malik deyil. Bu feli bağlama formalarının bəzisinin (məsələn, -dığımda..., -ken, -iken şəkilçili feli bağlamalar) əmələ gətirdiyi adlıq hallı feli birləşmələr daha müstəqil olur. Onlar cümlədə işləndikləri kimi, cümlədən kənarda da müstəqil söz birləşməsi kimi işlənə bilir və heç bir uyğunsuzluğa səbəb olmur. Bunlardan fərqli olaraq -alı2, -madan2, -a2, -ar2, ır4, -maz2 şəkilçiləri ilə formalaşan feli bağlamaların yaratdığı adlıq hallı feli birləşmələr isə əsasən cümlə daxilində fəaliyyət göstərir. Çünki belə feli birləşmələr zəif formalaşmış olur. Aşağıdakı nümunəyə fikir verək. İlk panik atlatılır atlatılmaz sözü dinlenir üç-beş gün görmüş adam ahaliyi Kör Bekir'in bakkalı önünde toplayarak... (Sadri, 96). Bu nümunədəki panik atlatılır atlatılmaz feli birləşməsi müstəqil şəkildə işlənə bilmir. Belə səciyyəyə malik olması həmin birləşmənin feli birləşmə olmasını inkar etmir. Lakin ben gelirken, Orhan geldiğinde, Taner gelince feli birləşmələri ilə mçüqayisədə fərqli səciyyəyə malikdir.

Müasir türk ədəbi dilində feli bağlamaların adlıq haldakı sözlərlə əlaqəyə girərək adlıq hallı feli birləşmə əmələ gətirməsində bir sıra fərqli cəhətlər də müşahidə olunur. Belə ki, türk dilindəki feli bağlamaların bir qismi adlıq hallı feli birləşmələrin yaranmasında fəal iştirak edirlərsə, feli bağlamaların bir qisminin adlıq hallı feli birləşmə yaratması onların cümlədəki yerindən və mənasından birbaşa asılıdır. Buraya –a2-a2-madan2 şəkilçili feli bağlamaları aid etmək olar. Bu feli bağlama formaları cümlədə tərzi-hərəkət mənasında çıxış edirsə, cümlənin mübtədası olan adlıq haldakı sözlə əlaqə yaratsa da, feli birləşmə əmələ gətirə bilmir. Müq. et: Naci gözünü ondan ayırmadan cevap verdi (Bolat, 154). Bu nümunədəki ayırmadan feli bağlaması hərəkətin tərzini bildirir. Ona görə də bu söz cümlənin mübtədası olan Naci sözü ilə əlaqəyə girsə də (Naci ayırmadan), xəbərə aiddir və onu aydınlaşdırmağa xidmət edir. Əgər həmin feli bağlamalar tərzi-hərəkət semantikası deyil, başqa mənada (məsələn, zaman mənasında) işlənərsə, onda adlıq hallı feli birləşmə meydana çıxır. Müq. et: Yağmur başlamadan arabadan indik (Atay, 491). Bu nümunədəki yağmur başlamadan birləşməsi zaman mənası ifadə etdiyinə görə adlıq hallı feli birləşmədir.

Müasir türk ədəbi dilindəki bəzi feli bağlamalar adlıq hallı feli birləşmələr əmələ gətirə bilmir. –ıp4-arak2 şəkilçiləri ilə formalaşan feli bağlamalar belə səciyyəyə malikdir. Bu feli bağlamalar cümlə daxilində adlıq haldakı sözlə əlaqədə olsalar da, adlıq hallı feli birləşmə yarada bilmirlər. Müq. et Sesler burulup gönüller durulduğu zaman // Yanık Yemen türküleri çıkardığı zaman bağrından, emmim (Sadri, 64); Her na kadar hava kararıp aydınlığa dönene dek, evelallah İstanbul şehrinin cümle kuytularına göz karartmasına girer çıkarlardı... (Sadri, 103); Hem nerden bileceksin somalazda // Her saniye boğulup, her dakika ölmeyi (Özburun, 27); Kapı açılıp elinde bir şeylerle Esme çıktı balkona, oturdu (Türkali, 101).

Bu nümunələrdəki sesler burulup, hava kararıp ,saniye boğulup, kapı açılıp birləşmələrinə daxil olan sözlər bir-biri ilə müəyyən əlaqədə olsalar da, həmin birləşmələri adlıq hallı feli birləşmə hesab etmək olmaz.

Bura qədər söylədiklərimizi ümumiləşdirərək deyə bilərik ki, müasir türk ədəbi dilində ismin adlıq halı ilə feli bağlamaların birləşməsindən əmələ gələn feli söz birləşmələri geniş dairədə işlənir. Lakin bütün feli bağlama formaları deyil, yalnız onların müəyyən qismi adlıq hallı feli birləşmələrin əmələ gəlməsində iştirak edir.  

3.0. Müasir türk ədəbi dilində adlıq hallı feli birləşmələrin müəyyən qrupunu ikinci komponenti feli sifətlərlə ifadə olunan feli birləşmələr təşkil edir. Bu tip feli birləşmələrin aşağıdakı struktur-semantik variantları mövcuddur.

3.1. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -an2 şəkilçili feli sifətlərlə ifadə olunur. Müq. et:  Soğuk havalarda çay içilen küçük tabureler üstünde (Sadri, 12); Naci, parlak ufuklarla donatılmış hür dünyadan loş ışıkları küf kokan köhne ışığına alışmış, daha doğrusu alışmak zorunda kalmıştı (Bolat, 157); Hem Pervin'den “evet” cavabını bekleyecek, hem de Oktay denilen şımarık gence haddini bildirecekdi (Bolat, 50); Bunları düşünürken, yemek verilen kapı deliğinden ismi okundu (Bolat, 158); Dolu yağan bir günde pencereyi acele kapatmak isteyen annesinin tırnağı ezilerek... (Safa, 23).

3.2. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -mış4 şəkilçili feli sifətlərlə ifadə olunur. Müq. et: Baş dönməsi, uçurum ve kibrit kokusu sinmiş parmaklarımın // arasındaydı, aşk (Sadri, 38); Darağaçları kurulmuş alanların içinden // Ayaklarımı vurarak geçer giderim (Sadri, 30); Çevresine çirkef bulaşmamış berrak göze değil // Ay kabartmaları beliren avuçlarının içinde (Özburun, 38); Karadeniz'de gemilerin batmış gibi bir halin var (Bolat, 41); Sanki beklediğimiz yolçu gelmemiş gibi dönüyorum hanım (Bolat, 122).

3.3. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -dığım... şəkilçili feli sifətlərlə ifadə olunur. Müq. et: Adam dediğinin gönlü ferah olmalı (Sadri, 44); Karanlık çöktüyü zaman // Akşam indiği zaman // Sesler burulup gönüller durulduğu zaman (Sadri, 64); Kendi de bu sesden korktuğu için vücudu karmakarışık hisler ve reflekslerle bir an sallandıkdan sonra... (Safa, 13); ... kendi parmağında dolama çıktığı başka bir gün, dırnağını okuyup üflemek isteyen babasından kaçışına kadar çocukluğuna ait hatıralar içinde... (Safa, 23); Yedi beyitte de Yusuf, kendi kullandığı dil için Türkçe terimine başvurmaktadır (Ercilasun, 20); Dökümünü de kendisi yaptırdığı bu harflerle Divan, Tercüme-i Manzume ve Durub-i emsal-i Osmaniye adlı yapıtlarının ikinci baskılarını yaptırmıştır (Şimşir, 23). 

3.4. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -acak2 şəkilçili feli sifətlərlə ifadə olunur. Müq. et: Fakat yüzünde  eski ve yeni bütün öfkelerinin sabit ve hareketsiz buruşukları olmasa, güzel sayılabilecek bir kadındı (Safa, 36); Araştırma gücüyle yola çıkan insanın, bugün kendi çözemese de, yarınki kuşaklara miras bırakacağı meselelerle uğraşmaması ne kadar yazık (Atay, 101); Çocuk sayılacak genclik günlerimde, çok sofu dinçiydim babaannemin etkisiyle (Türkali, 135); Ne güzel, ne çirkin dedirtmeyecek kadar donuk, kumrala çalan bir kız vardı yanlarında Esme diye (Türkali, 22).

3.5. Adlıq hallı feli birləşmənin birinci komponenti adlarla (əsasən,isim və əvəzliklərlə), ikinci komponenti isə -ar2, -ır4, -maz2 şəkilçili feli sifətlərlə ifadə olunur. Müq. et: Bıçak değmez // Kurşun para etmez acılarla // Dolup boşalıyordu cezaevi kapıları (Sadri, 56); Günahların geçecek hafızanın arkasından // Günahların... Sonu gelmez kafilelerden uzun (Veli, 171);Bu konuda sana ayak uydurur herhalde. Kanaatkârdır diyemem, ama gözü doymaz da deyildir (Pamuk, 59); Muzaffar bir şeyhin perişan bir orduyla taht şehrine girmesi, elbette ki yakışık alır bir manzara oluşturmazdı (Çamuroğlu, 173).

3.6. Müasir türk ədəbi dilində ikinci komponenti feli sifətlərlə formalaşan adlıq hallı feli birləşmələrin ikinci tərəfi kimi daha çox –an2-dığım.... şəkilçili feli sifətlər çıxış edir. Digər şəkilçilərlə formalaşan feli sifətlər adlıq hallı feli birləşmənin ikinci komponenti kimi seyrək müşahidə olunur. Lakin bütünlükdə adlıq hallı feli birləşmələrin yaranmasında müxtəlif feli sifət formalarının iştirak etdiyini söyləmək olar. Qeyd edək ki, həm təsirli, həm də təsirsiz fellərdən yaranan feli sifətlər adlıq haldakı sözlə əlaqəyə girərək feli birləşmə yarada bilir. Müq. et: Senin türkü dediğin yakılır // Senin yürek dediğin şavkı düşer, akan ırmağa (Sadri, 68); Yani sizde kıskançlık denilen duyğu ağır basıyor her zaman (Bolat, 61). Adlıq hallı feli birləşmələrin formalaşmasında ikinci komponent rolunda çıxış edən feli sifətlərin felin hansı məna növündə olması da heç bir rola malik deyil. Başqa sözlə desək, bu mövqedə işlənən feli sifətlər felin istənilən məna növündə ola bilər. Müq. et: Orta sıralarda oturan uzun saçlı, üzerinde pembe beyaz desenli emprime gömlek bulunan sarışın genc kız öğrenci, daha bir heyacanlıydı (Bolat, 11); Kirlenmiş, namusunu yitirmiş, onuru kırılmış gündelik hayatımızın bütün zamazingolarını berteraf etmenin sihrini öğreteceğem (Sadri, 7); Dişleri dökülmüş Galata'nın (Sadri, 50); İçine biraz evvelkinden daha şiddetli bir sıkıntı bastığı için ayağa kalktı (Safa, 24).

İkinci komponenti –mış4 şəkilçili feli sifətlərlə ifadə olunan adlıq hallı feli birləşmələrlə bağlı bir cəhəti xüsusi qeyd etmək olar. Belə ki, ikinci komponenti    –mış4 şəkilçili feli sifətlərlə ifadə olunan adlıq hallı feli birləşmələrin birinci komponenti bir çox hallarda mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş sözlərlə ifadə olunur. Müq. et: onuru kırılmış (Sadri, 7), dişleri dökülmüş (Sadri, 50), gemileri batmış (Bolat, 41) və s.

Bu feli birləşmələrə uyğun birləşmələr müasir Azərbaycan dilində də işlənir. Həmin birləşmələri nəzərdə tutaraq Y.M.Seyidov yazır: “Burada maraqlı bir cəhət diqqəti cəlb edir ki, onu qeyd etmək vacibdir. Məlumdur ki, mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş hər hansı bir söz təyini söz birləşmələri ilə əlaqədardır, həmin söz mənsub əşya ifadə edir; deməli, bu söz nəzərdə tutulan və ya bilavasitə göstərilən başqa bir sözlə mənsubiyyət əlaqəsi saxlayır. Atası deyəndə onun atası, üzü dedikdə onun üzü düşünülür və s. Lakin eyni əməliyyatı adlıq hallı feli sifət birləşmələrinin birinci tərəfi kimi işlənən mənsubiyyət şəkilçili sözlər üçün çox vaxt tətbiq etmək olmur. < > Bu tipli birləşmələrdə təyini söz birləşməsinin ikinci tərəfi feli sifət birləşməsinin tərkib hissəsi, birləşmənin əsas üzvü olaraq, bir növ subyekt kimi çıxış edir; təyini söz birləşməsinin birinci tərəfi isə feli birləşmədən sonra gələrək  həmin feli birləşmə vasitəsi ilə izah olunur. Buna görə də həmin söz irəli keçərək öz ikinci tərəfi ilə əlaqələnə bilmir və ikinci tərəf təktərəfli “birləşmə” kimi feli birləşmənin birinci tərəfinə çevrilir” (5, s. 270-271). Y.M.Seyidovun Azərbaycan dilinin materialları əsasında verdiyi bu şərh müasir türk ədəbi dilində işlənən birinci tərəfi adlıq halda olan mənsubiyyət şəkilçili söz, ikinci tərəfi isə -mış şəkilçili feli sifətlə ifadə olunan feli birləşmələrə də aiddir və biz də alimin bu mülahizələri ilə razıyıq.

Müasir türk ədəbi dilində feli sifətlərin adlıq halda olan sözlərlə əlaqəyə girərək feli birləşmə əmələ gətirə bilməsini A.N.Kononov da qeyd edir. Onun fikrincə, felin təsirsiz və məchul-qayıdış növlərindən əmələ gələn feli sifətlər adlıq hallı feli birləşmə yarada bilir. Bu münasibətlə o yazır : “Feli sifət birləşmələrində subyekt o zaman adlıq halda durur ki, həmin birləşmələrin feli sifətləri təsirsiz fellərdən və felin məchul-qayıdış növlərindən əmələ gəlsin” (11, s. 471). A.N.Kono­novun bu mülahizəsindən aydın olur ki, o, türk dillərində feli sifətlərin adlıq haldakı sözlərlə birləşib feli birləşmə əmələ gətirməsini məhdud dairədə götürür.  

4.0. Müasir türk ədəbi dilində adlıq hallı feli birləşmələrin bir qrupunu da ikinci komponenti məsdərlərlə formalaşan feli birləşmələr təşkil edir. Belə birləşmə­lərdə məsdərlə ifadə olunan ikinci komponent adlıq halda olan sözlə əlaqəyə girir. Qeyd edək ki, müasir türk ədəbi dilində ikinci komponenti məsdərlə ifadə olunmuş adlıq hallı feli birləşmələrə az təsadüf olunur. Müasir Azərbaycan dilində də bu tip adlıq hallı feli birləşmələr az işlənir.Azərbaycan dilində söz birləşmələrini tədqiq edən Y.Seyidov bu münasibətlə yazır: “Azərbaycan dilində ikinci tərəfi məsdərlə ifadə olunan adlıq hallı feli birləşmələr ikinci tərəfi feli bağlama və feli sifətlə ifadə olunan adlıq hallı feli birləşmələrə nisbətən geniş yayılmasa da, ayrı-ayrı əsərlərin dilində bu formalara müəyyən qədər rast gəlmək olur” (5, 273). Maraqlıdır ki, ikinci komponenti məsdərlə ifadə olunan adlıq hallı feli birləşmələr Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində də seyrək işlənir. Məsələn, “Dədə Qorqud kitabı”nın dilində bir neçə belə birləşmə işlənmişdir (SA, s.8). Müq. et: Mən qaracuq atıma binmədin ol binmax gərək (KDQ, 55); Oğul içün ata ölmək eyib olur (KDQ, 74); Yıqılsın Oğuz elləri! Qırq yigit bir bəg oğlu ilə bir qızdan ötrü ölmək nolur (KDQ, 82-83). Nümunələrdən də göründüyü kimi, belə adlıq hallı birləşmələrdə tərəflər arasındakı əlaqə nisbətən zəif olur. Bu cəhət müasir türk ədəbi dilində də müşahidə edilir.Müq. et: Telefon külübelerinde uyuyan çocuklara // Bir merhaba demek sessizce (Sadri, 41); Hem nerden bileceksin somalazda // Her saniye boğulup, her dakika ölmeyi (Özburun, 27); Oyulmuş bir bıngıldak değil de nedir // Gölgeli yürümek, kılçıklı yaşamak (Özburun, 32).

5.0. Biz burada müasir türk ədəbi dilindəki adlıq hallı feli birləşmələrlə bağlı bir problemə də toxunmaq istəyirik. Yuxarıda müasir türk ədəbi dilindən gətirdiyimiz nümulərdən də aydın göründüyü kimi, bu dildə qeyri-predikativ birləşmənin tabeedici üzvü vəzifəsində işlənən feli bağlama, feli sifət və məsdər formaları ismin adlıq halındakı sözlərlə əlaqəyə girərək adlıq hallı feli birləşmə əmələ gətirirlər. Lakin bir çox tədqiqatçılar müasir türk dillərində, o cümlədən də müasir türk ədəbi dilində belə feli birləşmə olmasını qəbul etmir, adlıq hallı feli birləşmələrin varlığını inkar edirlər. İkinci bir tərəfdən, adlıq hallı feli birləşməni əmələ gətirən tərəflər arasında qrammatik əlaqə məsələsi də türkoloji dilçilikdə mübahisəli şəkildə qalmaqdadır. Məsələn, Azərbaycan dilçilərindən Ə.Z.Abdullayev adlıq hallı feli birləşmələrin birinci komponenti kimi çıxış edən sözlərin ismin adlıq halında deyil, qeyri-müəyyən yiyəlik halda olduğunu iddia edir (2, s. 52-67). Bu münasibətlə o yazır: “Feli tərkiblərdə iş görən vəzifəsi daşıyan və şəkilçisiz işlənən əvəzlik və ya isim qeyri-müəyyənlik ifadə edən şəkilçisiz yiyəlik haldadır... <...> Mübtəda ilə xəbər arasında mövcud olan əlaqənin xarakteri ilə feli birləşmələrdəki iş görən və işi ifadə edən sözlər arasındakı əlaqənin xarakteri eyni deyildir. Birincilər arasında uzlaşma, ikincilər arasında isə idarə əlaqəsi mövcuddur” (2, s. 67).

Ə.Z.Abdullayev bu problemin həllində qohum türk dillərinin materiallarından istifadə olunmasını məqbul sayır və öz fikirlərini sübut etmək üçün müasir türkmən dilinə əsaslanır, bu dilin materiallarından istifadə edir. Tədqiqatçı alim öz mülahizələrini ikinci komponenti –an2 feli sifət şəkilçiləri ilə formalaşan adlıq hallı feli birləşmələr əsasında qurur. Lakin görkəmli tədqiqatçı bir cəhəti diqqətdən qaçırmışdır. Məsələ ondadır ki, Azərbaycan dilindən fərqli olaraq, müasir türkmən dilində pratürkdə mövcud olmuş -*qan2 feli sifət şəkilçisinin iki variantı mövcuddur. Bunlardan biri –an2 şəkilçisidir ki, həmin şəkilçi Azərbaycan dilindəki –dığım... şəkilçisinə uyğun gəlir, yəni keçmiş zaman feli sifətidir. Öz kökü etibarı ilə pratürkdəki -*qan şəkilçisi ilə birbaşa bağlı olan ikinci variant –yan2 isə müasir Azərbaycan dilindəki –an2 feli sifət şəkilçisinin semantikasına uyğun məna ifadə edir (8, s. 415-425). Müq. et: Mən gören adam “Mən gördüyüm adam”; Mən göryən adam “Mən görən adam”. Nəzərə almaq lazımdır ki, müasir türkmən dilində feli sifət şəkilçisi özündən sonra heç bir şəxsin mənsubiyyət şəkilçisini qəbul etmir. Türkmən dilindəki bu cəhəti nəzərə alaraq Ə.Z.Abdullayev yazır: “Türk dillərində elə tərkiblərə də rast gəlmək olur ki, onun subyektində yiyəlik hal şəkilçisi olduğu kimi qalır, mənsubiyyət şəkilçisi isə feli sifətdən düşür, lakin tamamilə yox olmur; həmin əlamət təyinlik sözə keçir” (2, s. 59).

Q.Ş.Kazımov komponentlər arasında əlaqə üsullarına görə feli birləşmələri üç qrupa ayırır və adlıq hallı feli birləşmələri koordinativ feli birləşmələr adlandırır. Onun fikrincə, koordinativ feli birləşmələrin asılı tərəfi adlıq halda olur və əsas tərəflər prosodik vasitələrin və söz sırasının köməyi ilə əlaqələnir. Feli birləşmələrin bu tipi subyekt əlaqəli birləşmələri əhatə edir (3, s. 56).

Başqırd dilindəki söz birləşmələrini tədqiq edən D.S.Tikeyev bu dildə adlıq hal­lı feli birləşmələri ayırmır (13, s. 12). Şor dilində feli sifəti araşdıran A.V.Yesi­pova isə feli sifət tərkiblərini cümlə hesab edir (10, s. 14). Uyğun fikir N.P.Dırenkova (9, s. 270), X.Rustamov (12, s. 6), N.Z.Hacıyeva tərəfindən də söylənilmişdir (7, s. 11).

Azərbaycan dilində söz birləşmələrini tədqiq edən Y.Seyidovun fikrincə, adlıq hallı feli birləşmələrdə tərəflər arasında nə uzlaşma, nə idarə, nə də yanaşma əlaqəsi mövcuddur.Tədqiqatçı alim bu münasibətlə yazır ki, adlıq hallı qeyri-predikativ feli birləşmələrin tərəflərinin qrammatik əlaqəsi dilçiliyimizdə qeyd edilən tabelilik əlaqəsinin heç bir növünə uyğun gəlmir. Bu o deməkdir ki, Azərbaycan dili üçün və ümumiyyətlə, türk dilləri üçün qeyd edilən üç tabelilik əlaqəsi bu dillərdə olan faktiki əlaqə növlərini əhatə edə bilmir (5, s. 281).

Biz də Y.Seyidovun bu mülahizəsi ilə razılaşırıq. Müasir türk ədəbi dilində işlənən adlıq hallı feli birləşmələrin komponentləri arasında tabelilik əlaqəsinin heç bir növü müşahidə olunmur. Başqa sözlə desək, bu tip feli birləşmələrdə nə idarə, nə uzlaşma, nə də yanaşma əlaqəsi var.

ƏDƏBİYYAT

1. Abdinova S.Ə. “Kitabi-Dədə Qorqud”un dilində feli birləşmələr, NDA, Bakı, 2007.

2. Abdullayev Ə.Z. Müasir Azərbaycan dilində tabeli mürəkkəb cümlələr, Bakı, 1974.

3. Kazımov Q.Ş. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis, Bakı, 2000.

4. Rüstəmov R. Türk dilinin morfologiyası, Bakı, 2007.

5. Seyidov Y. Azərbaycan dilində söz birləşmələri, Bakı, 1992.

6. Ergin M. Türk Dil Bilgisi, İstanbul, 1987.

7. Гаджиева Н.З. Типы придаточных предложений в азербайджанском литературном языке, АКД, М., 1951.

8. Грамматика туркменского языка, М., 1970.

9. Дыренкова Н.П. Грамматика ойратского языка, М.-Л., 1940.

10. Есипова А.В. Определительные функции причастия в шорском языке, АКД, Алма-Ата, 1982.

11. Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка, М.-Л., 1956.

12. Рустамов Х. Сложноподчиненные предложения с дополнительным в современном узбекском языке, АКД, Ташкент, 1960.

13. Тикеев Д.С. Структурные типы словосочетаний в современном башкирском языке, АКД, Уфа, 1974.

 İXTİSARLAR

Adıvar ─ Adıvar Halide Edib. Ateşten Gömlek (roman), Özgür Yayınları, İstanbul, 2001.

Atay ─ Atay Oğuz. Tutanamayanlar, İletişim yayınları, İstanbul, 2007.

Bolat ─ Bolat Ünal. Ayrılık olmasaydı (roman), Nesil yayınları, İstanbul, 2002.

Çamuroğlu ─ Çamuroğlu Reha. İsmail (roman), Om yayınevi, İstanbul, 1999

Ercilasun ─ Ercilasun A.B. Makaleler (Dil ─ Destan ─ Tarih ─ Edebiyat), Akçağ yayınları, Ankara, 2007.

Kalafat ─ Kalafat Yaşar. Dedem Korkut yukarı eller, Lalezar yayın, Ankara, 2008.

Özburun ─ Özburun Yusuf Özkan. Kıvılcımlar kitabı (şiir), Kaknüs yayınları, İstanbul, 2000.

Pamuk ─ Pamuk Orhan. Cevdet Bey ve Oğulları, İletişim yayınları, İstanbul, 1998.

Sadri ─ Sadri İbrahim. Sepia (şiirler), Timaş yayınları, İstanbul, 2005.

Safa ─  Safa Peyami. Biz insanlar (bütün romanları), Ötüken, İstanbul, 1999.

Şafak ─ Şafak Elif. Baba ve Piç, Metis yayınları, İstanbul, 2005.

Şimşir ─ Şimşir B.N. Türk Yazı Devrimi, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1992.

Şirin ─ Şirin Orhan Seyfi. Cennet atları, Sanat İhtisas yayınları, İstanbul, 1996.

Türkali ─ Türkali Vedat. Kayıp romanlar, Everest yayınları, 2005.

TDA ─ Türk Dünyası Araşdırmaları, sayı 22, şubat 1983.

Veli ─ Veli Orhan. Bütün şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2003.

Radikal ─ www.radikal.com.tr

XÜLASƏ

                                                                                                                                               

Məqalədə müasir türk ədəbi dilindəki adlıq hallı feli birləşmələr tədqiqata cəlb olunmuşdur. Burada adlıq hallı feli birləşmələrin bütün struktur-semantik variantları hərtərəfli araşdırılmışdır.

                                                              

РЕЗЮМЕ

                                                                                            

Глагольные словосочетания с именами существительными в именитель­ном падеже в современном турецком языке

В данной статье исследуются глагольные словосочетания с именами существительными в именительном падеже. В статье всесторонне анализи­руются структурно-семантические варианты глагольных словосочетаний с существительными в именительном падеже.

                                                                                              SUMMARY

                                                                                               

 Verbal phrases with nouns in nominative case in modern Turkish language                   

This article deals with investigation of verbal phrases with nouns in nominative case. Structural-semantic variants of verbal phrases with nouns in nominative case are thoroughly analyzed in this article. 

 

Açar sözlər

Adlıq hal, feli birləşmələr, adlıq hallı feli birləşmələr, feli sifət, feli bağlama, isim, əvəzlik.

                                                                              Ключевые слова

Именительный падеж, глагольные словосочетания, глагольные словосо­четания в именительном падеже, причастие, деепричастие, существительное, местоимение.

                                                                              Key words

Nominative case, verbal phrases, verbal phrases in nominative case, adjective participles, adverbial participle, noun, pronoun.

 

 


Ялийева Mятанят Xыдыр гызы

MODALLIQ SAHƏSI VƏ QURULUŞU

      Modallıq  sahəsində müxtəlif dil səviyyələrindən olan ifadə vasitələrindən toplanması həmin kateqoryaya funksional-semantiq sahə kimi yanaşmağa asas verir.Başqa sözlə, burada sahənin formalaşması üçün olan bütün şərtlər mövcüd.

       Dilcilik ədəbiyatından da məlum olduğu kimi,modallıq hökmün gerçəkliyə münasibəti və ya danışanın ifadə olunan fikirin gerçəklik dərəçəsinə münasibəti kimi izah olunur.Həmin münasibət  ən müxtəlif dil elementlərini , kontekstual-situativ vasitələrin və intonasiyanın köməyi ilə reallaşır.Heç şübhəsiz ki,ayrı-ayrı ifadə tipləri ,dil səviyyələri həmin in varyant-semantik mənanın gerçəkləşməsində müxtəlif rol oynayır ki ,bu da ümumən sahənin quruluş

cizgilərinin düzəldən daxili amil kimi özünü göstərir.

   Dilçilik ədəbiyyatının təhlilinə əsasən modallıq sahəsinin konstituent tərkibini,burada

mövcud olan inventarı aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar.

1.              Fel şəkilləri sistemi.

2.              Modal fellər.

3.              Modal sözlər və modal sözlərin funksiyalarına uyğun  gələn ,həmin mənalarda işlənən nitq hissələri.

4.              Təktərkibli cümlələr.

5.              Tabeli mürəkkəb cümlə modelləri.

   E.V.Quliqa və E.İ.Şendels həmin sahə konstituentlərinin sahə daxilindəki mövqeyini geniş təhlil edir və onların spesifik işlənmə məqamlarının müasir alman dilinin funksional üslub metodları əsasında izah və şərh edir.Həmin dilçilər,o cümlədə L.F.Kumaniçkina,İ.V.Andreyeva modallığı inkardan təmamilə fərqləndirən bir kateqoriya hesab edir.Görkəmli  germanist V.Q.Admoni isə belə bir konsepsiyanın tərəfdarı kimi  çıxış edir ki, geniş mənada afirmativlik, yəni təsdiq və inkar da modallığa daxil edilməlidir.

    “Müasir alman dilində qrammatik-leksik sahələr “adlı kitabda modallıq kateqoriyasının mikro sahələr şəbəkəsi aşağdakı kimi təqdim edilir.

1.              Həqiqilik mikrosahəsi.

2.              Qeyri-həqiqilik mikrosahəsi.

Qeyri-həqiqilik mikrosahəsi də öz növbəsində  üç funksional-semantik sistemi vəhdəti kimi alınır.

1.                  Potensial-irrosionallıq mikrosahəsi.

2.                  Təhrik mikrosahəsi .

3.                  Güman mikrosahəsi.

    Həmin qramatik –leksik mikrosahələr spesifik quruluşu və konstituent tərkibi ilə seçilir.

       Həqiqilik mikrosahəsinin konstituentləri.

1.              İndiqativ şəkli.

2.              Qüvvətləndirici modal sözlər və qüvvətləndirmə funksiyalı nitq hissələri.

3.              Konyuktiv şəklin keçmiş zaman formaları.

4.              Kondiçionalın 1-ci forması

Potensial-irrealıq mikrosahəsi.

 1.  Konyuktiv şəklinin keçmiş zaman formaları.

 2.  Pluskvamperfekt zaman forması və kondiçionalın  2-ci forması.

 3.  Yalançı budaq cümlə formaları.

      4.  Tabeli mürəkkəb cümlə formaları və tabesizlik bağlayıcılar-als,als ob, damit.

   Təhrik mikrosahəsinin konstituentləri.

      1.  Felin imperativ forması.

 2.  Xəbər şəklinin indiki zamanı.

 3.  Xəbər  şəklinin gələcək forması.

 4.  Modal fel +İnfinitivin 1-ci forması.

 5.  haben +zu +İnfinitiv ,sein +zu +İnfinitiv.

       6. İnfinitiv cümlələr.

       7. Partçipin 2-ci formasında olan cümlə strukturları.

       8. Şəxssiz Passiv.

       9. Daß struktur elementli yalançı budaq cümlə.

      10. İsimli və zərfli cümlələr.

      11. Nidalarla formalaşan cümlələr.

      12. Konyuktiv formasının indiki zamanı.

       Güman mikrosahəsinin konstituentləri.

  1. Gələcək zamanın formaları.
  2. Modal fellər.
  3. Modal fellərə sinonim olan annehmen, glauben felləri.
  4. Modal sözlər :eventuell, warscheinlich,  vielleicht, höchstwahrscheinlich.
  5. Bəzi tabeli mürəkkəb cümlə stukturları.

     İnkarlıq katiqoriyası da geniş modallıq sahəsinin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirildikdə bütün neqasia daşıyıcılarıda potensial olaraq həmin funksional-semantik sahənin konstituentləri sırasına daxil edilir.  Başqa sözlə,modallq təsdiq və inkar aspektlərdən təqdim olunur.

Ümumi nəticə.

         Məlumdur ki,felin inperativ şəkli funksional-semantik təhrik sahəsinin mərkəzini təşkil edir edir.  Təhrik sahəsi modallıq mikrosahəsinin bir elementi kimi çıxış edir.Əmir şəkli qarşılaşdırmaları təhrikin müxtəlif çalarlarının ifadə olunmsında əsas rol oynayır,ən müntəzəm və neytral ifadə vasitələrini əmələ gətirir.İmperativ şəkli qəti və barışmaz əmirdən tutmuş xahişə qədər təhrikin ən müxtəlif mənalarını ifadə edir.İmperativ şəklinin funksional mərkəz hüquq onun bu xüsusiyyətlərilə neytral üslubi səciyyəsilə təyin olunur.

   Beləliklə elimi məqalədə afirmativlik katiqoriyası geniş qrammatik-leksik modallıq  paradiqmasının təkib elementi kimi alınır,afirmasiyanın modallığa aid edilməsi düşüncəsi əsas götürülür.

1.                                                                               

Nəticə

      Modallıq mikrosahəsi öz üfüqi quruluşuna  görə iki funksional-semantik mikrosahəyə həqiqilik və qyri -həqiqilik sahələrinə bölünür.Qeyri -həqiqilik sahəsi isə öznövbəsində üç funksional-semantik bloka-potensial-irreallq,güman və təhrik sahələrinə bölünür.     

Result

      Modallıq is/are divided into two functional, semantic mikrosahя according to (because) (the) mikrosahəsi horizontal system to area of truthfulness and other -. But area of other truthfulness is/are divided into to three functional, semantic blocs, area of potential, irreallq, supposition and security in his/her turn

Резюме

Модальная микрообласть по своей горизонтальной структуре делится на две функционально-семантические микрообласти верную и неверную (2-ci variant:справедливую и несправедливую). Неверная область в свою очередь делится на три функционально-семантических блока потенциальный, вероятный и подстрекаемый.

 

Ədəbiyyat:

 

1.                 Гулыга Е.А., Шенделс Е.И. Грамматико-лексические поля в современном немецком языке. М., 1969.

2.                 Абдуллайев С. Мцасир алман дилиндя тясдиг вя инрарын парагматик-цслуби вариативлийи, Бакы, 1990.

3.                 Шенделс Е.И. Система средств выражения отрицания в современная немецком языке. У.Я.Щ, 1957.

  1. Москалскайа О. Эрамматик дер деутсъще Эеэенwартспраъще. М, 1959.

 

Ачар сюзляри

Категорийа, микросащя, грамматик-лексик сащя, дил елементляри, модал фелляр.

 

Кей words

Kateqoriya,  is/are divided, semantic mikrosah

 

Ключевые слова

Категория, микрообласть, модальная микрообласть, функционально-семантических блок.


Əли  Mикайыл оьлу Əлийев

МЦАСИР ТЦРК ДИЛИНДЯ ДЦЗЯЛТМЯ (ЛЕКСИК) ФЕЛЛЯР

            Бцтцн нитг щиссяляриндя олдуьу кими феллярин дя гурулушъа цч нювц вардыр:

1.                                               садя фелляр

2.                                               дцзялтмя фелляр

3.                                               мцряккяб фелляр.

Кечян мягаляляримизин бириндя мцряккяб фелляр щаггында ятрафлы бир мягаля чап етдирмишям. Дцзялтмя фелляр (лексик фелляр) адлара (исим, сифят, сай, явязлик) вя фел кюкляриня сюздцзялдиъи шякилчиляр артырмагла дцзялян феллярдир. Эюрцндцйц кими сюз дцзялтмядя цмуми тцрколоэийада сюздцзялтмя морфемляр ики група бюлцнцр: ъанлы сюздцзялдиъи цнсцрляр мцасир дил нюгтейи-нязяриндян сюздя там сярбяст шякилдя айрыланлар вя юлц сюздцзялтмя цнсцрляр – сюздя мцяййян ахтарышлардан сонра анъаг етимоложи нюгтейи-нязярдян айрыланлар. Бурада морфемляр термини кюк вя шякилчи морфемляр нязярдя тутулур (кюк морфем вя ек морфем).

Азярбайъан дилчилийиндя морфемляр цч йеря айрылыр:

1.гейри мящсулдар морфемляр;

2. аз мящсулдар морфемляр;

3. мящсулдар сюздцзялдиъи морфемляр.

Мящсулдар сюздцзялдиъи морфемляр – бунлар фяал сурятдя йени сюзляр дцзялдир. Одур ки, онлар дилдя йаранмыш йцзлярля йени сюзлярин морфеми щесаб олунур.

Сюздцзялдиъи шякилчилярин мящсулдар вя йа гейри-мящсулдарлыьындан бящс едян дилчиляр арасында да фикир айрылыьы вардыр. В.В.Виноградов беля мясяляйя даща дцзэцн мцнасибят билдиряряк йазыр:

«Фяал шякилдя йени сюзляр, формалар дцзялдян шякилчиляр ъанлы вя мящсулдардыр. Сюздя вя формада айрылан, лакин йени сюз дцзялтмяйян шякилчиляр гейри, мящсулдар, юзцнцн айрылмасы мудяряъя вя характериндян асылы олараг бязян ися юлц шякилчиляр щесаб олунур»(1, с.36). 

Дцзялтмя фелляр ясасян адлара сюздцзялдиъи шякилчиляр артырмагла дцзялир. Бу шякилчиляр тцрк дилляриндя, о ъцмлядян тцркъядя чох мящсулдардыр. Бунлар йалныз ясас нитг щиссяляри олан адлара дейил, кюмякчи нитг щиссяляриндян олан тяглиди сюзлярдян дя фел дцзялдя билир.

Фелдян фел дцзялдян шякилчилярин яксяриййяти гейри-мящсулдардыр. Беля шякилчиляр нюв дцзялтмя, йахуд форма дцзялтмяйя аид олмасы дилчиликдя мцбащисялидир, беляки мцасир дилчиликдя бир груп дилчиляр бунлары форма дцзялтмяйя(1, с.86), бязиляри ися сюздцзялтмяйя аид едирляр (2, с.210). Цчцнъц груп дилчиляр ися феля шякилчилярин тарихян сюздцзялдиъи олдуьуну сонрадан форма дцзялтмяйя  инкишаф еттдийини сюйлямишляр. Одурки, бу шякилчилярин фел ямяля эятирдийини иддиа едирляр. 

Мялумдур ки, щярякятин обйект вя субйектиля ялагясини йарадан шякилчиляр нюв дцзялдиъи шякилчиляр адланыр вя  бунлар йени лцьяти мяналы сюз ямяля эятирмир. Бунлар анъаг фелин нюв категорийасына аид мяналары ифадя едир.

Мяс.: Йаз фелиня нюв шякилчиляри артырылараг йаздырмаг, йарышмак, йазылмак фел нювлярини йарадыр ки, бу фелляр бир-бириндян фяргли йени лцьяти мяналара малик дейилдир. Бу фел бир-бириндян анъаг ифадя етдийи нюв мянасына эюря фярглянир. Бу фелляр ейни сюзцн мцхтялиф формалары олдуьу цчцн бу шякилчиляря сюздцзялдиъи шякилчиляр дейил, формадцзялдиъи шякилчиляр демяк олар.

Сюздцзялдиъи шякилчилярдян фяргли олараг нитг щиссяляриня гошулдуглары заман мцяййян грамматик категорийайа мяхсус олан мяналары ифадя едир. Тцрколоэийада беля бир ещтималда вардыр ки, нювляр тарихян сюздцзялтмя категорийаларындан олмушдур, анъаг сонрадан онлар формадцзялтмя шяклиндя инкишаф етмишдир.

Мцасир Тцрк дилляри о, ъцмлядян дя Тцрк дили сюздцзялдиъи шякилчиляри иля зянэиндир ки, бу да дилин дахили имканлары иля зянэинляшмясиня сябяб олмушдур.

Фелдян фел дцзялдян шякилчилярин формадцзялдиъи шякилчиляр олдуьуну ясас тутараг тцрк дилиндя дцзялтмя феллярин икинъи йолуну  - фелдян фел дцзялмя йолуну лексиф фелляря аид етмирик. Буна эюря дя бу мягалядя йалныз биринъи йолу – адлардан вя йансымалардан сюздцзялдиъи шякилчиляр васитясиля дцзялян фелляри лексик фелляр щесаб едирик.  

Мцасир Тцрк дили грамматикаларында мювъуд олан фикир айрылыглары щаггында мялумат вермяк истяйирик.

Ялимиздя олан Тцрк дили грамматикалары ичярисиндя фелин гурулушъа нювляри щаггында нисбятян ятрафлы мялумат верян Щ.Едискунун йаздыьы йени Тцрк дилбилэисидир.

Мцяллиф башга алимляр кими фелин цч нювцнц эюстярир.

1.                                       Басит фиилляр

2.                                       Тцкянмиш фиилляр

3.                                       Бирлешик фиилляр.

Щ.Едискун яняняви грамматикалара уйьун олараг лексик феллярин адлардан вя феллярдян дцзялдийини эюстярир. Бундан башга о, шякилчилярин дя ики ъцр олдуьуну (сюз дяйишдириъи- грамматик вя сюздцзялдиъи (лексик) эюстярир вя форма дцзялдиъи шякилчиляри дя сюздцзялдиъи шякилчиляр чярчивясиндя верир, даща доьрусу, онлары ейниляшдирир.

Щ.Едискун адлардан вя тяглиди сюзлярдян (йансыма) – аздан дцзялян дцзялтмя фелярин ашаьыдакы шякилчилярля дцзялир:

1. Фонем деэишиклий олмак йолийле исим кюк вя йа эювделериндян дцзялтмя фелляр:

Кудуз’дан кудур, эюз’дян эюр, семиз’дян семир (йаьладан йаьланмаг)

Йери эялмишкян демялийям ки, А.Н.Кононов да Тцркчядя бу йолла фил дцзялмяси щаггында даща эениш мялумат вермишдир.

2. Адлардан фел дцзялдян – а2 (-а, е) шякилчиси бениз+е – бензе.

3. – ла2 (ла, ле). Щав+ла – щавла, мийарла – мийарла фырчала вя с.

Бу шякилчи Тцрк дилляриндя ян мящсулдар фел дцзялян шякилчилярдяндир.

А.Н.Кононовун дедийиня эюря бу шякилчи инкишаф едяряк – лас2 – лан2 –ландыр вя с. шякилчилярин ямяляэялмясиня сябяб олмушдур. Бу фикир Щ.Едискунда да юз тясдигини тапыр.

Бу шякилчилярин ясас хцсусиййятляриндян бири вя фяргляндириъи ъящяти онун бцтцн нитг щиссяляриндян фел дцзялдя билмясидир:

а) исимдян: туз+ла+мак, арламак

б) сифятдян: колайламак, (йцнэцляшдирмяк, асанлашдырмак) темизлемек вя с.

ъ) сайлардан: икилемек, бирлемек

д) фелдян: татламак (ширинляшдирмяк, катламак гатламаг) санъыламак, кокламак, солламак вя с.

Бязи щалларда бу шякилчи икилямя мянасында фел дцзялдир: йамаламак, кекелемек вя с.

е) тяк щеъалы йансымалардан: патламак, фырламак, инлемек, эцрлемек вя с.

ф) нидалардан: отламак, уфламак.

Еля фелдян дцзялмиш сюзляр вар ки, ону дилдя кюк вя шякилчийя айырмак чятиндир: беклемек, эизлемек, сакламак – ла2 шякилчисиндян дцзялмиш – лас2// -лан2 тясирсиз феллер дцзялдир мяс.:

а) – лаш2 шякилчисиндян: колайлашмак, йенилешмек, пролетерлерлешмек ендцстрилешмек.

б) – лан (лан, лен), бу шякилчи ясасян гайыдыш нювц фелляр дцзялдир: ийленмек (йахшылашмаг) араланмак евленмек вя с.

- (е) л. Бу шякилчи иле дцзялян фелляр олмак мянасы верирляр.

Бу шякилчи ясасян сифятлярин сонуна артырылыр. дцзялтмяк, бошал, инъел, дурул, азал. Шякилчи сону к саитля битян сюзляря артырылдыгда к – ь – я чеврилир. чы(к)ьол, к саитинин дцшмясиля ися уфа(к)-уфал, сейре(к)л олур.

Беля бир мцлащизя вар ки(е)л шякилчисинин мяншял ол «олабилир» чцнки тяхминян бу шякилчи иля дцзялян сюзляря ол мянасы вермякдядир: - ар2 (ар-ер); Бош+ар: мор+ар, боз+ар

Бу шякилчиляр: сонунда к оларса, к – ь чеврилир.юэ (к) ьер, бязи сюзлярин сонундакы илин дцшмясиля (ашынмасы ийля) йеши-йешермяк кызармак олур а(к)аьар.

Бу шякилчи иля дцзялян сюзлярдя «олма» мянасыны верир.  да2 (да, де) сяс тяглиди сюзляринин сонуна артырылараг етмяк мянасында ишлянир: фысыл+да, кцтцр+дя чатыр+да, мырыл+да вя с.

(и)мсе дцзялян фелляр, щансы исимдян дцзялмишся о мянаны о ъцр эюрмя, гябул етмя мянасы верир аз (ы) мса (аз эюрмяк) кютцмсе (пис кими гябул етмяк) чоьумса, кцчцмсе ве. с.

- к, ыр4 Бу шякилчи йансымалардан фел дцзялдир вя феля етмяк мянасы газандырыр: фышгыр, щычкыр, пцскцр вя с. 

(и) к эеъик, бирик, эюзцк вя с.

(и) р: делир, щапшыр. Бу шякилчиляр мящсулдар дейил.

се2 Бу шякилчи фелляря истямя вя гябулетмя мянасы газандырыр. Блинмсе, цмуса, юнемсе вя с.

Фелдян фел дцзялдян шякилчиляр.

Биз йухарыда гейд етдик ки, бу шякилчиляр сюздцзялдиъи дейил, форма дцзялдиъи шякилчи олуб фел нювляринин мцхтялиф формаларыны мейдана эятирир.

Амма Н.Едискунун фикриня эюря бу шякилчиляр фел кюк вя эювдяляриня артырылараг йа мянасыны, йада щям мянасыны, щям дя нювцнц дяйишдирир. Бунлар ашаьыдакылардыр:

1) – а2 (а, е): Тыкмакдан  тыка. Мцасир тцркъядя бу шякилчиляр олдугъа аздыр.

2) – ала2 (-ала-еле): Силкмек-силкеле, оьмак-дан о, солал охолат шасмак-шашала, ешмектен –ешелеитмектен ителе, кормак-дан ковала вя с.

3) –(л) кле,(и) кле шякилчиляри: Дурмак –дур акла, дцртемек-дцртцкле, дидмекди (т) диниле, саймак – сайыкла, тартмак-тартмакла, сцрмек –сцрцкле.

Бу шякилчиляр фел нювляриня артырылараг, тяяхминян онлара –еле2 шякилчиляринин газандырдыьы мянаны вермякдядир.

4) (и) штир арамак –араштыр, чекмек-чекиштир, эечмек-эчиштир, сармак-савуштур. Эюрцндцйц кими бу шякилчи бирэялик билдирян (и)ш иля иъбар нюв шякилчиси олан тыр4 шякилчисинин бирляшмясиндян дцзялян мцряккяб шякилчидир.Бу сябябя эюря дя бирэялик фелляри иъбар нюв феллярля гарышдырмамаг лазымдыр.

Мцяллифин бурайа гядяр вердийи шякилчиляри фелдян фел дцзялдян шякилчи кими гябул етмяк олар.

Бундан сонра онун вердийи –ма2 (инкарлыг) (и)н, (и)л, (ш), (и)т –дир вя с. шякилчиляр ися нюв дцзялтмя шякилчиляри олдуьу цчцн форма дцзялдиъи шякилчи сайылмалыдыр.

Бурада айдынлашдырмаг йериня дцшяр ки, онун ейни сящифядя вердийи –и фел дцзялдян дейил фелдян исим дцзялдян шякилчидир: казмак-казы, сцрмяк-сцрц вя с.

Мущаррем Ерэин Тцрк дили.

Башга дилчиляр кими М.Ерэиндя дцзялтмя феллярин ямяля эялмясинин ики йолуну эюстярир.

1. Исимдян фел дцзялдян шякилчиляр. Мцяллиф бурада исим сюзцнц адлар (исим, сифят, сай, явязлик) мянасында ишлятмишдир.

Исимдян фел дцзялдян шякилчиляр ясасян фел кюкляриня артырылыр вя онлар ортак вязифяляри исимляри фелляшдирмякдир.

Мущаррям Евэиня эюря адлардан исим дцзялдян шякилчиляр ашаьыдакылардыр.

1. ла, ле шякилчиси.

Йухарыда гейд етдийимиз кими бу шякилчи яксяр тцрк дилляриндя адлардан фел дцзялдян вя щятда инкишаф едяряк – там, лаш, лардыр вя с. шякилчиляри дя ямяля эятирян ишляк шякилчидир.

юрн: башла, ташла, аьырла, сула, каршыла, тямизля вя с. онларын инкишаф формалары фелдян фел (нювляри) ямяля эятирян шякилляри дцзялдир: ъанлан, щасталан бирлеш, ирилеш.

ла2 шякилчиси тясриф заманы ф сяс дяйиштиря биляр, йяни а – л- йа чевриля билир: башлыйор, беклийор вя с. бу, ян чох ла шякилчисиня й иля башлайан шякилчи артырылдыгда й самитинин тясириля а саити л4 дан саитляри ня чеврилир.

2. ал, ел. Бу шякилчи дя чох ишляк олуб ясасян сифятлярин вя бязян гейри мцяййян сайлара артырылыр.

юрн: саьол, дарал, эенел, бошал, азал, чоьал, бунал вя с.

3. л шякилчиси. Мцяллифин айрыъа вердийи бу шякилчи яслиндя ал, ел шякилчисини бир вариантыдыр, даща доьрусу сифят вя сай кюкляри самитля битярся – ал2 саитля битярся – л артырылыр.  

юрн: инъе+л, кыса+л, доьру+л, кара+л вя с.

4. –а2 (а, е) чох да ишляк олмайан бу шякилчи исимлярдян олмак вя йа етмек мяналы фелляр дцзялдир. йаш-а, кан-а, бош-а, эевс+е ойун+а (ойна) дил+е тцре, уьур+а (уьра).

Тясриф заманы орта щеъада й-нин тясириля бу шякилчи дя дяйишяряк –ы4 ъевриля билир: кан-ы+й+анмцяллифин китабында вердийи.

5. ы4 (ы, и, у, ц) шякилчиси мцасир тцркъядя ишлянмямякдядир. онун вердийи бир нечя юрняк дя фел кими ишлянмямякдядир. уз-у, уз+у+н ташы, аьыр+ аьры шан+ы сюзляри дя исимдян фел дцзялдян шякилчи дейил, фелдян исим дцзялдян шякилчидир.

йаз+ы-йазы, доь-у-доьу, бат+ы-баты, галды ки, онун вердийи уз у-н, сюзцндяки шякилчи ы дейил, гядим тцрк дилляриндя ишлянян вя фелдян исим дцзялдян ын шякилчисидир: тцтмякдян тцтцн, узман фелиндян узун вя с. (я, я) сюзлярдир ки, тяяссцф ки, Азярбайъан дилчиляри онлары садя сюзляр ки изаз етмяк

6. –ар2 шякилчи дя о гядяр мящсулдар дейил: аь+ар, боз+ар, мор+ар эюь-ер (Бу яслиндя эюк сюзцндян дцзялмишдир ев шякилчиси алдыгда к – ь – я чеврилмишдир. я, я)

Бу шякилчи ясасян сифятлярдян фел дцзялдир.

йесер, кызар, сарар.

Бундан башга тцркъядя бюлцшдцрмя сайлары дцзялтмяйя хидмят едир: он+ар-онар, дюрт-ер дюрдер, цъ+ер-цъер

-ар омоним шякилчинин сайлара артырылараг фел дцзялтмяси фикри бизъя дцзэцн дейил, олса олса ясл сайлара артырылараг тцркъядя цлестирмя сайы (бюлдц сайысы) дцзялдир.

Бу шякилчи р, л дяйишиклийи иля Азярбайъан дилиндя вя бязи Анадолу лящчяляриндя –ал шякилчиси кими ишлянир: сарал, карал вя с.

7. – да2 (да, де) шякилчиси дейир адларда чох аз щалларда фел дцзялтся дя, сяс тяглидляриндян фел дцзялтмякдя чох ишлякдир: фысыл+а, сырыл+дг, ышыл+а, эцрцл+да фырыл+да вя с.  

            Бу шякилчинин кар варианты (та, те) тяхминян илянмямякдядир, чцнки, тябият тяглиди сюзляр ясасян л, р, й ъинэилтили самитлярля битир.

            8. – кыр4 шякилчиляри: Бу шякилчилярдя сяс фяргли сюзлярдян фел дцзялдир, чох мящсулдардыр.

            юрн: щайкыр, фышкыр, щычкыр, пцскцр, ъемкир вя с.

            9. – к, ке мцасир тцрк дилиндя мящсулдар олмайан бу шякилчи йалныз бир нечя сюздя эюрцнцр.

            юрн: аъ-ык, эеъ-и-к, бир-и-к, эюз+ц-к вя с.

            Мцяллифин айрыъа вердийи – к шякилчиси яслиндя –ык4 шякилчисидир ки кюк саитля битдийи заман

10. – к шяклиндя кюкя артырыр.

- р шякилчи адлардан фел дцзялмякдя ишляк олмаса да сяс тяглидляриндян (йансымалардан) фел дцзялтмякдя мящсулдардыр.

юрн: баь-ы-р, чаьыр, щапсы+я, юксцр вя с.

11. са2 (са, ся). Бу шякилчи о гядяр дя мящсулдар дейил.

юрн: суса, гарипсе, умурса, мцщимсе, бенимсе вя с.

Мцяллифин фикринъя буэцнкц тцркъядя ишлянмяйян ’–’  са2 шякилчисинин –сы –си варианты да вар.

ирн: ираксы(иракса), боэасы (буьаса) вя с.

12. –ныса, -мсе шякилчиляр, аз ишлякдир, ъями 3 -5 сюздя эюрцлмякдядир.

юрн: бен-и-мсе, кцчцмсел. Бу сюзцн кюкц яслиндя кцъцк кялмясидир сясдцшцмц нятиъясиндя кцчцмсеме (я.я), ийимсеме, кютцмсеме вя с.

нот: Бу шякилчини фелдян фелдцзялдян –мсг – мсе – шякилчиси иля гарышдырмамалы эцл –ц –мсе.

13. – ырга, ирге. Ъями 3-4 сюздя юзцнц эюстярир.

юрн: йад – ырга, ес –ирге, аз-ырга.

Мцщеррем Ерэин фелдян фел дцзялдян шякилчилярдян ма2 –инкарлыг шякилчисини –н, эез –и-н, сев-и+н. гайыдыш нюв шякилчиси-н (аран, сцслен, йалан) вя с. юрнякляри верир фикиримизъя. Бу мисаллар ичярисиндя сцсле-н шяклиндя верилян сюзцн кюкц сцс-дцр шякилчи ися –н дейил-лен-дир, ону да гейд етмяк йериня дцшяр ки, М.Ерэин дя мцасирляри кими инкарлыг шякилчиси –ма2 вя нюв шякилчилярини фелдян фел дцзялдян шякилчи кими верир. Йухарыда дедийимиз кими бу тип шякилчиляр сюздцзялдиъи дейил, форма дцзялдиъи шякилчиляр адланыр.8

Азярбайъан тцркологларындан Р.Рцстямовун дцзялтмя фелляря мцнасибяти башгадыр. Онун Тцрк дилинин морфолоэийасы китабында адлардан фел дцзялдян шякилчилярин мигдары Тцрк дилчиляринин грамматикаларында верилен лексик (сюздцзялдиъи) шякилчилярин мигдарындан чох аздыр. Бу шякилчилярин дцзялтдийи фелляри олдуьу кими веририк.

1. –ла2 (ла-ле). Бу шякилчиляр исим, сифят вя сайлардан тясирли фелляр дцзялдир: арламак, кцлцлемек, икилемек вя с.

2. – лан –лен, назлан, алерлен.

3. – лаш, леш шякилчиляринин кюмяйиля тясирсиз фелляр дцзялир вя бир вязиййятдян башга бир вязиййятя кечмя, дяйишмя вя с. мяналарда дцзялтмя фел дцзялир: шяртляшмяк, факирляшмяк, ведалашаг вя с.

4. – ал, - ел, бу шякилчи ащянэ ганунуна эюря самитля битян сюзляря – ал –ел, саитля битян сюз – л гошулур. Сифят вя зярфлярдян дцзялтмя фел дцзялир: кысалмак, даралмак, дцзялтмек (бу яслиндя дцзялмяк олмалыдыр – я. я) ял.

5. – р, -ар, -ер, бу шякилчи ащянэ ганунуна эюря самитля битян сюзляря –ар, -ер, саитля битян сюзляря -р гошулур

карармак, бозармак вя с.  

Бу шякилчи исимляря гошулдугда бязищалларда тясирли фел мянасында ишлянир: башармак, беъермяк.

Бурада арзу кими билдирмяк истяйирям ки, бу ясяр тялябяляр цчцн дярс вясаити олдуьу цчцн, щям адлардан фел дцзялдян шякилчилярин щамысы, щям дя мисалларын сайынын чох ола даща йахшы оларды.

Р.Рцстямовун ады чякилян китабында «феллердян дцзялян дцзялтмя фелляр» башлыьы иля верилян бюлмядя ня шякилчиляр сюз дцзялдиъи шякилчилярдир, ня дя бу шякилчилярля йени фел дцзялдир. Бунлар форма дцзялдян шякилчиляр олдуьу цчцн фел нювцнцн мцхтялиф формаларыны дцзялдир.

Рус тцркологларындан академик А.Н.Кононов юзцнцн мяшщур грам­мА­тика­сында олдугъа елми изащларла дцзялтмя фелляр щаггында эениш мялумат вер­мишдир. Бу мягалянин щяъминин мящдуд олдуьуну нязяря алараг бу фелляр щаг­гында гысаъа мялумат веряъяйик:

1. –ла –ле: эерилемек, ишлемек, колайлашмак, йенилемек, кекелемек, сачмаламак, отламак;

2. –лас –лес, -лен. Мцяллиф бу шякилчилярин –ла2 шякилчисиндян тюрядийини эюстярир.

колайлашмак, йенилешмек, йерлешмек, икилешмек, ийиленмек, щараланмак вя с.

3. –да –де. Бу шякилчинин ян чох йансымалардан фел дцзялмяси эюстярилмишдир, эцрцтдемек, уьулдамак, фышылдамак вя с.

4. –ыр4: кцтцрдемек, азырдамак вя с. цфцрмек

5. –а2 (а, е): йаш-а –мак, тузамак, бушамак, дилемек вя с.

6. –л: кыса+л-мак, инъелмек вя с.

7. –ал2 (-ал, ел) даралмак, азалмак, чоьалмак вя с.

8. –я, -ар2 (-ар, -ер): карармак, аьармак, йашармак, йешермак, сувармак, сарармак вя с.

9. –ык4 аъымак, эеъикмек бирикмек, эюзцкмек вя с. 

10. –са –се: сусмак, чайсамак, мцщцмсемек.

Мцяллиф бу шякилчинин фонетик варианты кими –сы, -си –ни эюстярир аз-сы-мак, бцйцк –си-мек.

А.Н.Кононовун фикриня эюря –ша2 вя –сы2 морфоложи ъящятдян инкишаф едяряк «н» гябул едяряк; чуксамак, умур самак

11. –(ы) мса – азымсамак, бенимсемек, аьламсамак, татлымсы

12. –ырга –йадыргамак вя с.

Йухарыда дейилянляри нязяря алараг –цк дилляриндя, щямчинин Тцркъядя адлардан вя йансымалардан чох мигдарда фел дцзялтмяк мцмкцндцр. 

 

ЯДЯБИЙЙАТ СИЙАЩЫСЫ

1. Р.Рцстямов. Тцрк дилинин морфолоэийасы. Бакы, 2007.

2.                 Мцасир Азярбайъан дили. ЫЫ. ъ.Бакы, 1980.

3.                 М.Елэин. Тцркдили, Истанбул. 1992.

4.                 Щ.Едискун. Йени Тцрк дилбилэиси, Истанбул 1963.

5.                 А.Н.Кононов. Грамматика современного турецкого литературного языка. М.Л., 1956.

6.              В.В.Виноградов. Руский язык. 1947.

 

 

Ачар сюзляр:

Дцзялтмя фел, исимдян фел дцзялдян шякилчиляр: исим, сифят вя сайлардан дцзялян фел.

 

Ключевые слова:

Производный глагол, аффиксы словообразования глаголов ,глаголы, образо­ванные от имен прилагательных и имен числительных; аффиксы ,образующие звукоподражания

 

Key words:

                A derivative verb, the affixes forming the verb, verbs formed from the adjectives and numerals, affixes, formed from the mimicking  of the voice.


Mahirə Hüseynova

DƏRƏLƏYƏZ TOPONIMLƏRININ TƏDQIQI ISTIQAMƏTLƏRI

Məlumdur ki, dilin, tarixin, coğrafiyanын qovşağında yerləşən toponi­mika çətin və maraqlı elm sahələrindən biridir. Bu elm sahəsində alınan nəticələr dilimizin tarixinin öyrənilməsində əsas vəzifələrdən biri kimi böyük əhəmiyyət daşıyır. Toponimika sahəsində aparılan araşdırmaların nəticələri xalqımızı dili, tarixi, coğrafiyası haqqынda yeni və daha tutarlı fikirlər söyləməyə imkan verir.

Professor Həsən Mirzəyevin toponimika sahəsindəki axtarışları keçən əsrin 80-ci illərinin sonlarынdan başlanır. O, 20 ildən çoxdur ki, Qərbi Azərbay­canын Dərələyəz mahalынын toponimlərinin tədqiqi ilə məşğuldur. Görkəmli alim bu illər ərzində Dərələyəz mahalынa məxsus oykonim, oronim və hidronimləri ilk dəfə olaraq zərgər dəqiqliyi ilə toplamış, 128-dən çox elmi məqalələrin filologiya məsələlərinə daim tematik toplularda çap etdirmişdir. Bu sanballı elmi məqalələri oxuduqca böyük alimin istedadı və zəhmətinə heyrət etməmək olmur.

Məlum olduğu kimi, Dərələyəz bir çox türk boylarынын yaşadıqları mahal olmuşdur. Geniş çəmənliklər, saysız-hesabsız bulaqlar, böyük və kiçik çaylarla zəngindir. Burada əkinçilik, bağçılıq, atçılıq, qoyunçuluq və maldarlığın inkişafı üçün yaxşı şərait vardır. Odur ki, çul, şorca, çıraxlı, muğanlı, qannı, sal, ərgəz, axurlu, cığatay, axta, quşqu, komanlı, qarqar, çanaxçı, xələclər, yengicə, arpa, əyər və s. Türkmənşəli tayfalar ta qədim dövrdən bu bölgə