Мамедова Тарана Галиб кызы

АЛЕКСАНДР БЛОК И ТЕАТР

Помимо своей литературной и критической деятельности, Блок много занимался и театром, писал статьи и рецензии для репертуарной секции театрального отдела Наркомпроса.

Многочисленные выступления Блока 1917 – 1920 годов на театральные темы имеют самое прямое отношение к революционной эпохе. Главная цель этих выступлений – в том, чтобы обосновать перестройку русского театра в новых, революционных условиях, чтобы придать ему просветительский характер, и, в частности, усилить в нем созвучный времени героический и романтический репертуар.

С начала 1918 г. по февраль 1919 г. Блок работал председателем Репертуарной секции при Театральном отделе Народного комиссариата просвещения. В петроградском отделении этой секции, кроме Блока, сотрудничали В. Э. Мейерхольд, Вл. В. Гиппиус, С.Э.Радлов, Ф.Ф.Зелинский, Н.А.Котляревский, В. Н. Соловьев, А. М. Ремизов, К. И. Чуковский и др. Секция занималась рецензированием новых и старых пьес (некоторые из них были извлечены из театральных архивов), разработкой репертуарных списков,  подготовкой популярных театральных  руководств и режиссерских примечаний к пьесам, изданием лучших драматических произведений. Одним из практических результатов работы секции явилось издание сборника "Репертуар" (П.—М., 1919), в который вошел, в частности, список рекомендуемых для постановки пьес с краткими аннотациями (2, 6, 522).  

Согласно "Положению об управлении Государственных театров (июнь 1917 г.) Литературно-театральная комиссия была основана на базе существовавшего до нее Театрально-литературного комитета и вошла в состав Репертуарного комитета государственных ткатров. "На обязанности комиссии, – говорится в «Положении», – является прочтение всех новых произведений, предложенных к постановке, причем один из членов числится членом-докладчиком художественно-репертуарной комиссии... Член-докладчик представляет письменные отзывы о всех прочитанных им пьесам, представленных... в комиссию" («Новости сезона», 1917, 1–3 июня).  В начале сентября 1917 года в состав комиссии вошел Блок, о чем он сделал запись в своем дневнике (7 сентября 1917 г.). 

Для репертуарной секции Блок подготовил огромное количество рецензий: "Апполон Умов. Трагедия брака" (9 мая 1918 г.), "В. Ярославцев. Восстание рабов (Спартак)" (9 мая 1918 г.), "Игорь Калугин. Vos eos esse (Это – вы) [29 мая 1918 г.], "Борис Ветлугин. Царь-пастух" (9 июля 1918 г.), "Боги и люди" (9 июля 1918 г.),  "М.Кузьмин. Два брата, или Счастливый день" (13 августа 1918 г.), "К.Ляндау. Сказка об Иванушке-дурачке" (20 августа 1918 г.), "Отчего вечно зелены хвойные деревья" (12 сентября 1918 г.), "А.Терек. Смерть Коперника" (23 марта 1919 г.), "И.Штейнберг. Путь крестный" (май 1920 г.), Отзыв о пяти пьесах (24 декабря 1920) и др. Кроме того Блоком написаны и несколько выступлений к спектаклям: "Дон Карлос", "Разбойники", "Много шуму из ничего", "Дантон", "Рваный плащ" и др.

1920 год был для Блока периодом очень оживленной литературной и общественной деятельности. Помимо «Всемирной литературы» и Большого драматического театра, где поэт вел сложную работу в репертуарной комиссии, Блок много переводил, редактировал, участвовал в заседаниях.

В письме о театре (19 сентября 1917 – 3 апреля 1918) Блок поднимает вопрос о театрах, существующих за счет государства. Он считает, что государственные театры должны существовать, т.к. пока  никто, кроме государства, не может дать самостоятельности и независимости художественному учреждению.

Блок считает, что "театр есть могучая сила. Театр должен воспитывать волю. Театр есть та область искусства, о которой прежде других можно сказать: здесь искусство соприкасается с жизнью, здесь они встречаются лицом к лицу; здесь происходит вечный смотр искусству и смотр жизни; здесь эти вечные враги, которые некогда должны стать друзьями, вырывают друг у друга наиболее драгоценные завоевания; рампа есть линия огня; сочувственный и сильный зритель, находящийся на этой боевой линии, закаляется в испытании огнем. Слабый развращается и гибнет. Искусство, как и жизнь, слабым не по плечу" (2, 6, 273).

Для того, чтобы театр действительно стал таковым, необходимо, по мнению Блока, выйти на путь переворота. резким движением подняться над всякими направлениями и злобами дня, резко порвать с предрассудками, а,  может быть, и с величайшими предрассудками целых десятилетий,  воспротивиться  загромождению драматургии и сцены какими бы то ни было ценностями – философскими, публицистическими, всякими, кроме театральных.

Но, предупреждает Блок, такой переворот не может пройти безболезненно. Он отпугнет всех тех, кто до сих пор наполнял театр. Может наступить время, когда "Макбет" пойдет перед пустым залом. Но тот кто верит в лучшее будущее, должен знать, что это — короткое, переходное  время надо переждать, пока "порода сытных, ранодушных и брезгливых людей, давно ненавистных всем артистам и художникам, без различия направлений, покинет   навсегда светлые театральные залы и опустится на дно,  куда ей и суждено опуститься; другая же порода, неудержимо рвущаяся наверх, – порода людей, душевно голодных, внимательных и чутких, – еще не наполнит этих зал" (2, 6, 274)

Блок не знает, долго ли протянется такое время, может быть, период будет длительным,  а может быть, великое  искусство, театральное в частности, так же не понадобится людям, как оно не нужно людям старым. В любом случае, по мнению Блока, это вопрос  второстепенный – не только для искусства, но и для художника.   Но что же будет, если государство откажет в поддержке как государственным, так и нарождающимся коммунальным театрам? Что случится, если государство закроет двери театров? Блок считает, что от государства, которое захватило щупальца весь мир, которое не ведает удержу, которое не владеет своими силами, которое довело Европу до того военного растления, в котором она сейчас находится, можно ожидать всего.  Государству ничего не стоит при каком угодно режиме закрыть двери теагров так же, как и двери университетов: "Это маленькое движение щупальцев, движение на перриферии, сразу почти незаметное в центре,  такова, что сразу никто – ни общество, ни отдельные люди – ничего не сумеют противопоставить гибели целых учреждений (театров) и отдельных людей (ху^елых учреждений (театров) и отдельных людей (художников).  Но если это случится, то горе государству в будущем. Щупальца его отсохнут, ослабеют; ответом на всю  его мрачную деятельность в прошлом будет неслыханая и дикая анархия, которая затмит собою все ужасы тего прошлых войн; это будет слепой бунт людей, долго пребывающих во мраке; справедливое возмездие тем, кто полагает, что человек может быть доволен единым хлебом.

И опять возвратится каменный век. И опять внезапно и таинственно улыбнется бедный человек, затравленный зверьми, еще дикий; он опять начнет царапать камнем свои бедные изображения, бледные узоры, влекомый той же необъяснимой и неотвратимой силой искусства" (2, 6, 275).

Касаясь вопроса о репертуаре театров Блок  отмечал, что государственные театры, в противоположность народным, давно утратили связь с жизнью. Необходима "решительная" реформа, т.к. в репертуаре народных театров наступила полная неразбериха. Время для коренной реформы театров наступило. Именно сейчас необходимо потребовать от государственных театров служения не одному кварталу провинциального города, а жизни, искусству и обществу. Блок этот вопрос считает, что много лет висел в воздухе, и много лет разрешать его было нельзя по многим полууважительным причинам, но теперь необходимо выработать и продиктовать государственнным театрам свой репертуар.  "Государственные театры имеют неограниченные возможности. – пишет Блок. – В их распоряжении должны находиться все лучшие театральные силы страны. Если они не умеют привлечь этих сил,  в этом их вина. Я сказал бы, что они должны суметь сделать это теперь, а мы не должны при выработке репертуара считаться с их уменьем или неуменьем сделать это. В государственных театрах все должно быть готово  к исполнению лучшего и необходимейшего, что есть в мировом репертуаре. Мы не требуем гениальности, не требуем громадных талантов, но мы требуем возможного: чтобы техника, которая недаром же вырабатывалась десятилетиями, чтобы традиция, которая существует же в государственных театрах, хотя она и завязла в настоящее время на задворках сцен, в паутине, отслуживших декораций – чтобы все это пошло в дело" (Курсив Блока – Т.М.)  [2, 6, 281-282].

По мнению Блока репертуар государственных театров должен быть классическим, эту политику  необходимо проводить неуклонно, невзирая ни на что: ни на критику, ни на неудачи, которые могут преследовать на этом пути театры и т.д. Размышляя о скудости репертуаров театров, Блок  пытается найти выход из сложившегося положения – "О репертуаре коммунальных и государственных театров" (5 июня 1918 г.),  "Размышления о скудости нашего репертуара" (2июня – 29 августа 1918 г.), "Воззвание репертуарной секции" (ноябрь 1918 г.), "Доклад в коллегию театрального отдела" 29 января 1919 г.) и др. Он считает, что только с верой в великое имеет право освобождающийся человек браться за ежедневную черную работу. Он призывает театры не бояться большого дела:  "Должно найти тот ключ, тот Сезам, который открыл бы народу доступ в подвалы, где скупые мы и скупые предки наши хранили сокровища культуры. Подвалы запечатаны такими печатями, что сломать их окончательно не под силу не только нам, но и нескольким будущим поколениям человеческим. Вся человеческая гордость, вся замкнутость, все яды, которые выработаны ложно понятым избранничеством, ложно принятым на себя учительством, – все лежит грузом на этой тяжелой двери. Но чудо уже совершается, печати начинают ломаться, двери расшатаны; каждое новое сильное плечо поможет отвалить камень" (2, 6, 293-294).

Литература

1.               Александр Блок в воспоминаниях современников: В 2-х т. Серия литературных мемуаров. Т.2,  М.: Художественная литература, 1980, 527 с.
2.                Блок А.А. Собрание сочинений в восьми томах. М.-Л.: Гослитиздат, 1960-1963. 

 

Xülasə

Bədii və tənqidi yaradıcılığı ilə yanaşı A.Blok teatrlar üçün çoxlu sayda məqalə və rəylər yazmışdır. Məqalədə A.Blokun teatr sahəsində gördüyü işlər haqqında məlumat verilir. Ədibin dövlət teatrlarının repertuarlarına diqqət yetirdiyi, bu sahədə görülən işləri nəzərdən keçirib məsələni düzəltmək üçün öz səyini əsirgəmədiyi göstərilir.

 

Summary

Besides his literary and critical activity, A. Block wrote a lot of articles and reviews for repertoire sections of the theatres. The activity of the poet in this sphere  is analyzed in the article. The attention which A.Blok gave to repertoire of the state theaters and his actions in the improvement of the theatre problems are  investigated in the article.

 

Ключевые слова: А.Блок, театр,  репертуарная секция, статьи и рецензии

Key words: A.Block, theatre, repertoire section, articles and reviews

Açar sözlər: A.Blok, teatr, repertuar bölməsi, məqalə və rəylər

Рецидент: доц. Л.Алекперова

 


Turan Kəramət qizi Şükürova

                          “ÖLÜLƏR”DƏ DİRİLMƏ MOTİVİ

 (Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər” əsərində qadın hüquqsuzluğu mələsinin bədii təsviri )

Yaradıcılığının digər sahələrində olduğu kimi, dramaturji sahəsində də Cəlil Məm­məd­quluzadə onu narahat edən problemin bədii həllinə çalışmışdır.  Cəlil Məm­məd­quluzadə qüvvətli hekayə ustası, satirik, jurnalist-publisist və ictimai xadim olaraq özünün məşhur komediyalarından ("Ölülər", "Anamın kitabı", "Dəli yığıncağı", "Danabaş kəndinin məktəbi", "Kamança") heç zaman təcrid olunmamış, əksinə, səhnə əsərlərində bütün dolğunluğu və zəngin xüsusiyyətləri ilə yenidən təzahür etmişdir. Bununla yanaşı ədib və jurnalist Mirzə Cəlil dramaturgiyasında yaradıcılı­ğının başqa sahələrində təsvir və həll etdiyi məsələlərin daha ümumiləşmiş formada qaldırmağa, ciddi və böyük problemlər irəli sürüb həll etməyə çalışmışdır.

  Mirzə Cəlilin komediyaları mahiyyətinə, ruhuna və fəlsəfi qayəsinə görə bir növ faciədir. Faciəvilik bu əsərlərin varlığında duyulur və aydın dərk edilir. Ümumiy­yətlə, zahiri gülüş, yüngül və məzmunsuz yumor Cəlil Məmmədquluzadə sənətinə büsbütün yabançıdır. Kəskin və iti ağlın, ayıq, düşündürücü təfəkkürün parlaq əlaməti olan sağlam yumor, ədibin bütün yaradıcılığına, o cümlədən də, dramaturgiyasına xas keyfiyyətdir. Həqiqət və təmizliyin atəşin bir həvəslə sevən ədib, doğruluq və ətalət mövhumatlarına qarşı duran bütün maneələrə münasibətdə amansızdır. Məğrur insanların, cəmiyyət tərəfindən incidilən talesiz adamların hüququnu vətəndaş ehtirası ilə müdafiəyə qalxan zaman dramaturqun həqiqət və gözəlliyə bəslədiyi tükənməz məhəbbəti daha parlaq görünür.

O, ilk təcrübəsi olan “Çay dəsgahı”ndan başlayaraq, bütün ədəbi fəaliyyəti  boyu, başqa sahələrlə yanaşı dramaturgiya ilə də məşğul olmuş  və bu sahədə də onu nara­hat edən məsələləri dilə gətirmişdir. Ədəbiyyatımızın tarixində  bu janrın “Ölülər” , “Anamın kitabı”, “Danabaş kəndinin məktəbi”, “Dəli yığıncağı”,  “Ər“ kimi nümunə­lər yaratmışdır. Bu əsərlər həm ictimai məzmununa, ideyasına, həmdə sənətkarlıq xüsusiyyətlərinə görə dramaturgiyamızda ayrıca bir mərhələ təşkil edir. Ədibin həyati müşahidələrinin və istedadının məhsulu olan pyeslərin içində ictimai məzmununa görə daha əhəmiyyətli olan “Ölülər” əsəridir. Bu əsər ideya-məzmun, emosional təsir və idraki əhəmiyyətinə görə əhatəli bir əsərdir. Ədibin əsərdə toxunduğu problemlər və hədəflər, o cümlədən ailə, əxlaq, kəbin, təhsil, tərbiyə, qadın hüququ məsələləri əhatə etməklə bərabər həm də, ictimai həyatımızın, milli şüurumuzun demək olar ki, bütün sahələrini əhatə edir. Mövzu, ideya, mündəricə cəhətdən yüksək səviyyədə duran “Ölülər” həm də, çox zəngin, ifadəli, yüksək təsirli xarakterlərə, obrazlara ma­lik bir əsərdir. Bu əsər ideya-məzmun, emosional təsir və idrakı əhəmiyyətinə görə əhatəli bir əsərdir. Ədibin əsərdə toxunduğu problemlər və hədəflər, o cümlədən ailə, əxlaq, kəbin, təhsil, tərbiyə, qadın hüququ məsələləri əhatə etməklə bərabər həm də, ictimai həyatımızın, milli şüurumuzun demək olar ki, bütün sahələrini əhatə edir. Mövzu, ideya, mündəricə cəhətdən yüksək səviyyədə duran “Ölülər” həm də, çox zəngin, ifadəli, yüksək təsirli xarakterlərə, obrazlara malik bir əsərdir. C.Məmməd­quluzadə dramaturji fəaliyyətində də Şərq qadınının keçdiyi çox çətin, qurbanlar bahasına əldə edilən qalibiyyətlə, mübarizələrlə dolu inkişaf yolunu oxucu qarşısında bütün aydınlığı ilə təsvir etmiş, cəmiyyətin bərabərhüquqlu üzvü olan qadının mütləq tərəqqi tapacağına öz böyük inamını bildirmişdir.

 “Ölülər” əsərində əsas hadisələrə qədər İsgəndərin dili ilə C.Məmmədquluzadənin toxunduğu problemlərdən biri də qadın hüquqsuzluğunun  tənqididir. Bu məsələnin də kökü təlim tərbiyə ilə bağlıdır. Cəlil Məmmədquluzadə ilk povest, hekayə və felyetonlarında dönə-dönə toxunduğu qadın hüquqsuzluğunu və onun törətdiyi faciələri “Ölülər” pyesində daha dərindən, daha ətraflı ifşa etmişdir. Ədib əsərdə təsvir olunan Nazlı, Kərbəlayı Fatma, Zeynəb kimi qadınların acınacaqlı taleyini, kölə vəziyyətini açıb göstərmişdir. (3, səh 100)

Nazlı “axşama kimi evdə oturub xalalarından, bibilərindən ərə getmək dərsi öyrənən qızlardan biridir. Onu da başqa bacıları kimi hələ  doqquz yaşına çatmamış özündən qat-qat yaşlı bir adama, ölmüş bacısının əri Mir Bağır ağaya nişanlayıblar. O, hüquqsuzdur, atası-anası sağ olsa da yaşadığı mühitin və onun yazılmayan qanunla­rı­nın quludur.  Hələ həyatın isti-soyuğunu görməyən, təmiz qəlbli Nazlı onu gələcəkdə gözləyən müsibətlərdən xəbərsizidir. Amma o bu yaşda yaxşını pisdən seçməyi bacarır. Ata-anasından çəkinir, qorxur. Onun sevdiyi və çətin anlarda bel bağladığı yeganə insan  qardaşı  İsgəndərdir. O qardaşına qarşı həssasdır, onun əzablarını, eyhamlarını duyur. Məhkum vəziyyətinə etiraz edən Nazlıya İsgəndərin verdiyi cavab bu cəhətdən xarakterikdir: “Bacım, sən hələ uşaqsan. Get dolanginən xamsan hənüz. Bir gün olar ki, gəlib görərəm sənin qabağına bir ayna tutub, çəkə-çəkə aparırlar. Onda tutaq ki, sən çəmxəm elədin. Tutaq ki, sən istəmədin gedəsən. O vaxt səni daldan itələyib deyəcəklər ki, “Dayanma, tez-tez get!”.  Çönüb baxıb görər­sən ki, itələyən sənin atan Hacı Həsəndir. Bəli, sonra bəlkə gedə-gedə bir də istədin ki, dayanıb getməyəsən; bir də görəcəksən ki, yenə daldan səni bir adam dürtmələyir ki: “Dayanma, yeyin yeri”.  Çönüb baxıb görərsən ki, bu sənin anan Kər­bə­layı Fatma xanımdır. Əgər indi çox hay-huy eləsən... Hər bir yandan səni mizləyə­cəklər ki: “Dinmə kəs səsini! Xortdan gəlib səni aparar!”. Bəli, halla-hallaynan aparıb qatacaq­lar bir kişinin yanına. Onda daha sən məni haradan tapacaqsan?” (1, səh 398)

Əsərdəki Nazlının anası Kərbəlayı Fatma da onun kimi hüquqsuzdur. Dini öz üçün alət edərək az yaşlı qızları özünə siğə edən Şeyx Nəsurullahın balaca qızları qorxudaraq özünə ram etməsi lövhəsini Cəlil Məmmədquluzadə həyati boyalarla göstərmişdir: “ Hamı çıxır və balaca övrət qalır otaqda. Buda istəyir adamların dalınca çıxa , amma çıxanlar qapını örtüb, bunu qoymurlar çıxa. Şeyx Nəsurullah övrətə deyir, O sənin öz ixtiyarındır, istəyirsən get, istəyirsən qal. O, sənin öz ixtiyarındadır ki, öləndən sonra düşəsən bərzəx aləminə. Ayaq tərəfindən baca açılar cəhənnəmə və qatır yekəlikdə əqrəblər gəlib yapışalar bədəninə.” (1, səh 407)

Nazlıda anası, böyük bacısı kimi avamdır. O, Şeyx Nəsrullahın ölüləri dirildəcəyinə inanır. Ölmüş bacısı Saranı yenidən görmək arzusu ilə sevinir. Nazlının sadə, təmiz inamı ilə əsil həqiqət arasında böyük uçurum, təzad var: “Ana, vallah, qonağımıza yalvaracağam, onun ayağına düşəcəyəm (ağlaya-ağlaya) mənim Sara bacımı da diriltsin... Anna vallah ürəyim bir tikə olub. (gülə-gülə). Bircə Sara bacımı görsəy­dim, ölməzdim. Ana, axı sən bilirsən mən Sara bacımı nə qədər istəyirdim. Bircə ölməyəydim, o günü görəydim Sara bu qapıdan girir içəri. Belə atılıb onun boynunu qucaqlayardım, deyərdim, ay torpaqların içində çürüyən bacı! Vallah anan istəyirəm dəli olam. Bilmirəm gülüm, yoxsa ağlayım”. (1, səh 395)

C.Məmmədquluzadə burada Nazlının bəsit inamına gülmür, onu ittiham etmir. Əksinə Nazlının halına acıyır, təəccüblənir. Burada ədib nazlını yox, onu böyüdən, tərbiyə edən mühiti, psixologiyanı ifşa edir.

Bacısını yenidən görmək ümidilə sevinən Nazlının arzuları puç olur. Onun sevinci kədərə dönür. Atasının onu Şeyx Nəsrullahın hərəmxanasına atmaq istədiyini biləndə ağlayır, sızıldayır. Onun səsinə, fəryadına heç kim, hətta yeganə qardaşı olan İs­gən­dərdə çatmır. Ata-anasının insafsızlığını, qəddarlığını görən, Nazlı sarsılır, öz taleyinə baş əyməyə məcbur olur.  Vaxtilə qardaşının ona dediyi sözlər öz yerini tutur.

Nazlının anası Kərbəlayı Fatma da onun kimi hüquqsuzdur. O avam, müti olsa da qəlbən yaxşı insandır. Qəzavü-qədərə inanan, “hər kəsin alnına nə yazılıbsa o olacaq” deyən Kərbəlayı Fatma həmişə əri Hacı Həsənin qarşısında susur, onun iradəsinə qarşı çıxmaqdan qorxur. Amma qızı Nazlının Şeyx Nəsurullaha verilməsi məsələsi meydana çıxanda, artıq o dözə bilmir, müxtəlif bəhanələrlə balası xilas etməyə çalı­şır: “Ay Hacı, vallah bilmirəm neyləyim? Lap məəttəl qalmışam, bilmirəm şeyx bu qədər arvadı neyləyir? Elə gündə birini alır... Qorxuram Nazılı atılıb düşə. Bir də vallah, Hacı, Nazlı hələ lap uşaqdır” deyə üstüörtülü olsa da məsələyə narazılığını bildirir. Doğrudur  Kərbəlayı Fatmanın etirazları çox zəifdir, sözünün üstündə axıra kimi dura bilmir. Məsələlər bir az ciddiləşən kimi ərinə güzəştə gedir: “Özün bil, öz qızındır. Hər kəsə istəyirsən ver.” (1, səh 417)

Burada Cəlil Məmmədquluzadə ustalıqla Azərbaycan qadının ailədəki mövqeyini əks etdirən tipik, təsirli bir həyat lövhəsi yaratmışdır. Şeyxin hərəmxanasına atıldıqdan  sonra qızının başına gələcək müsibətləri az-çox başa düşən, buna görə əzab çəkən ana öz övladının mühitin qurbanı olmasının  qarşısını ala bilmir. Bu da qadın hüquqsuz­lu­ğunun yaratdığı faciə idi. Qadın hüquqsuzluğunun daha bariz nümunəsi el-adəti ilə qıza toy eləmək istəyən ananın bu istəyinə etiraz edən əri ilə dialoqunda yer alıb. O, Kərbəlayi Fatma  “indi elə o qalıb ki, şeyxin hüzurunda evimizdə toyçu  da gətirək, axmaq-axmaq danışma. Hələ şeyx qalsın kənarda, harada görünüb ki, hacının evində toy çalına?” deyən ərinə qəti etiraz edir. “Hacı sən bilirsən ki, yazıq Saranı ərə verəndə mən nə qədər nisgil elədim ki, ona toy çaldırmadıq. Sən dedin günahdır, mən də bir söz demədim. Allaha qurban olum, biz həmişə günahdan qorxmuşuq ancaq... Elə dünyada bədbəxt bircə bizik? Zəhmətlə uşaq böyüdürük. Amma evdən köçürəndə elə köçürürük ki, elə bir oğurluq maldır. Nə qohum bilir, nə qonşu. Mən demirəm ki, adam çağır, demirəm ki, qonaqlıq elə, demirəm batman qazanlar as. Amma onu deyirəm ki, yasa yas deyiblər, toya da toy. Yad deyil ki, sənin öz qızındır, gərək  sənin də qızına yazığın gəlsin”. (1, səh 422)

C.Məmmədquluzadə  Kərbəlayı Fatmanın dilindən cəmiyyətin daha bir bəlasına toxunur. Mövhumat, orta əsr düşüncəsi ilə yanaşaraq o zamanlar insana sevinc gətirən hər cür əyləncə günah hesab olunurmuş. Hətta insanın ən önəmli günündə - toy günündə də əylənməsi, sevinməsi günah sayılırmış. İnsan idrakının, mənəvi inkişafın qarşı yönəlmiş hər cür düşüncə tərzinə qarşı çıxırdı.

Doğurdanda, “ölülər”, “dəlilər”, fanatiklər aləmində Şeyx Nəsurullah, Mir Bağır ağalar böyük hörmətə, nüfuza sahibdir, “ailm”dir. Bu mühit onlar kimiləri ilə fəxr edir, qürur duyur, öyünür. Bunun da səbəbi çox aydındır çünki, bu ağalar elə bu mühitin yetirməsidir. Bir az düşüncəsi olan adamların, məsələn İsgəndərin gözündə isə bu “ağalar”, yalançı, fırıldaqçıdır. İsgəndər Mir Bağır kimilərini tanıyır,  Nazlıını ələ keçirmək məqsədi ilə tez-tez onların evinə gələn Mir Bağırı kinayə ilə qarşılayır: “Mən ölüm əl ver! Vallah ruhun var; düz doqquz yaşında; gərək bircə tikə artıq olmasın. Quzu əti, şax, təzə, tər, lətif. Balaca, ağzından süd qoxusu gəlir. Ləzzət, ləzzət! Vallah ruhun var! Lotusan əl ver!” (1, səh 396)

Cəlil Məmmədquluzadə demək istədiklərini bütün kəskinliyi ilə İsgəndərin dilindən verir. Cəmiyyətin üzdə adət - ənənələrlə yaşayan, guya, sözdə dindar olan, əxlaq dərsi keçənlər, namus, qeyrətdən dəm vuraraq sinəsinə döyənlərin əsl mahiyyətini açıb göstərir.

Onlara olan nifrətini gizlətmir. İsgəndərin ölülərə müraciətlə dediklərində dövrün, cəmiyyətin bütün çirkinliyi üzə çıxır: “Ölülər qəbirdən qalxdıqdan sonra peşman olacaqsınız. Bilirsiniz niyə? Çünki  biriniz gedib evinin qapısını döyəndə soruşa­caq­lar. Ey qapını döyən sən  kimsən? Bəli, siz cavab verəcəksiniz ki, tez ol, aç qapını, mə­nəm. (nazik səslə) Axı sən kimsən? Adın nədir? – Aç qapını mən bu evin sahibiyəm!

Cəhənnəm ol get, biz səni tanımırıq! A kişi necə yanı tanımırıq? Mən Kərbəlayi Hüseynquluyam, bu ev mənimdi, mənim burada arvadım var, uşağım var. Çox danış­ma! İtil cəhənnəmə! Sənin burada heç zadən yoxdur! Qardaşın Hacı Fərəc arvadını da alıb, evinə də sahiblənib, uşaqlarını da göndərib naxıra.”(1, səh 399)

Cəlil Məmmədquluzadə həmin o Molla Nəsrəddindir ki, “Ölülər”də bu camaata fati­hə verdi. Amma həmişə “Ölülər”də Dirilmə motivləri var. Cəlil Məmməd­qulu­zadə bu DİRİLMƏYƏ özü inanır və bizə də inanmağa yer qoyur. Kefli İsgəndərin, Şeyx Nəsrullahın, Qurbanılibəyin, Mola Fəzləlinin və qeyri qəhrəmanların nə qədər ömrü varsa, Mirzə Cəlilin də ömrü o qədərdir. Daha 66 illik ömür deyil.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

1.  Cəlil Məmmədquluzadə seçilmiş əsərləri I cild,  “Öndər” nəşriyyatı, Bakı – 2004, 664 səh

2.              C.Məmmədquluzadə. Əsərləri III cild. Bakı SSR EA nəşriyyatı, 1947

3.    Xalid Əlimİrzəyev  “Problemlər və xarakterlər dramaturgiyası” Yazıçı, Bakı 1979, 355 səh

4.              M. Məmmədov “C.Məmmədquluzadə din və mövhumat əleyhinə” Bakı – 1962. 71 səh 

                                                Резюме

В этой статье исследованы мысли писателя о проблеме бесправия женщин, указан­ной в  драматургия  Дж. Мамедкулузаде, а также нашло место мнение лите­ратурного критика по этому вопросу.

В этой  статье более подробно разъясняются примеры, приведенные в драма­тический произведение фельетоне Дж. Мамедкулузаде.

                                               Summary

Thoughts on woman lawlessness in Jalil Mammadguluzade's plays have been investigated in this article and critical thoughts of the writer connected with this problem reflected there. These critical thoughts have been explained more clearly in the examples from J.Mammadguluzade's plays.

Açar sözlər: C.Məmmədquluzadə, dramaturgiya, qadın hüquqsüzluğu

Kлючевые слова: Дж. Мамедкулузаде, драматургия, бесправия женщин

Key words:   Jalil Mammadguluzade,  drama,  woman lawlessness                    Rəyçi: dos.Hüseynova Jalə

 

     Ağayarli Aygül Azər qizi

MÖVLANA  CƏLALƏDDİN  RUMİ  YARADICILIĞININ  ÖYRƏNİLMƏSİ

Fəlsəfi-dini  görüşləri və poetik  irsi ilə Yaxın və  Orta  Şərq  xalqlarının  ədəbiy­yatı və  fikir tarixində  dərin iz buraxan  elə sağlığında şəxsiyyəti əfsanəyə çevrilən, uca tutulub sevilən XIII əsrin böyük sufi şairi Mövlana  Cəlaləddin Rumi şair-sənətkardan daha artıq filosof - mütəfəkkirdir.Mövlana yaradıcılığının məğzini də məhz onun irfani – təsərrüfi görüşləri təşkil edir. Daha dəqiq desək, Mövlananın şairliyi  onun ilahi-fəlsəfi düşüncələrinin fəlsəfi fonu  məqamındadır.  Mövlana şeirinin  poetik sistemində  simvolik qat həlledici  amildir.Orta əsrlər Şərqinin dini–fəlsəfi fikir və poe­tik düşüncə­sinə önəmli təsir göstərən və onu istiqamətləndirən Mövlana özündən sonra zəngin bir irs qoyub getmişdir. Möhtəşəm  “Məsnəvi”si iyirmi beş min beyti ötüb keçir. Qəzəl, qəsidə, tərci və  klassik Şərq poeziyasının digər lirik şeir və  nümunələrini  içinə alan “Böyük Divan” – “Divani- Kəbir”i otuz min beytə yaxındır.  Onun dövrünün görkəmli din xadimi kimi bir çox  vəz və moizələrini əhatə  edən “Məclisi-səbə” (“Yeddi məclis”) dünya və axirət, mürşid və mürid, insan, eşq, iradə və s.kimi təsərrüfi dünyaduyumu haqqındakı görüşlərindən  bəhs açan  “Fini ma-fih” (“Onun içindəki içindədir”) və epitolyor əsərləri – çağının  bəzi görümlü  adamlarına  ünvanlanan yüz qırx-yüz əlli məktubu bizə gəlib  çatmışdır.  Bütün bu sadalananlardan hər biri  təfəkkürünün qeyri-adi  yönü ilə yalnız  Şərqin deyil, Qərbin  də müqtədir zəka sahib­lərini valeh etmişdir.

XV-XVI əsrlərdən başlayaraq “Mövlana  əsərlərinə və xüsusən  də onun  Məsnəvi­sinə çoxsaylı şəhrlər yazılmış Məsnəvi” seçmələr və tam şəkildə  dəfələrlə müxtəlif dillərə tərcümə edilmiş yüzlərlə Mövlana təsiri ilə yazıb-yaradan sənətkarlar  yetişmişdir...

Mövlananın  “Məsnəvi”sini diqqətlə oxuyan, oradan seçdiyi beytləri şeirlə ingilis dilinə çevirən  İngilis  şərqşünası Uifild yazır: “Bu kitab könül əhli olanlara, bədən qəfəsində yaşamalarına rəğmən ruhən mövcud olanlara Allahın  bir lütfüdür.” Bizlər, çağdaş insan olaraq Mövlana yaradıcılığının əhəmiyyətini dərk etmək üçün ilahi eşqdən  söz açan, bizim haradan gəlib,  haraya  getdiyimizi xə.br  verən  bu irfan kitabını oxuyub içimizə  sindirməliyik”.

Mövlananın Qərbdə A.Y.Arberi, Y.Burgul, E.Meyerarç, A.Şimmel, R.K.Nikolson kimi görkəmli tədqiqatçıları olmuş, xüsusən Nikolson mütəffəkirin tədqiqi,  tərcüməsi və nəşri istiqamətində böyük fədakarlıqlar göstərmişdir.

Rusiyada  A.Krımski, Petruşevski, xüsusən Y.E.Bertelsin böyük xidmətləri olmuşdur. O.F.Akmuşkin “Mövlana şeiri və düşüncələr aləmi” mövzusunda qiymətli bir tədqiqat əsəri ortaya  qoymuşdur. R.Fişin Mövlananın həyat və yaradıcılığını əhatə edən son  dərəcə gözəl, oxunaqlı tarixi-bədii əsəri vardır.  Tacik alimi N.Adilov “Mövlana Cəlaləddin Ru­minin fəlsəfi görüşləri” tədqiqatının müəllifidir. Gürcü alimi, sufizm mütəxəssisi E.Ca­velidzenin  Mövlananın fikir dünyasını yüksək nəzəri səviyyədə təhlil edən  mono­qrafiyası xüsusilə  qeyd  edilməlidir. İranda Mövlana yaradıcılığının ardıcıl öyrənilməsi görkəmli tədqiqatçı Bədirzaman Fruzanfərin yaradıcılığında  öz əhatəli elmi həllini tapmışdır1”.

“Türkiyədə Mövlana yaradıcılığının  öyrənilmsinə çox böyük önəm verilmiş, başqa F.Körpülü olmaqla  H.Yücel, A.Kabaklı, M. Öndər kimi Mövlanaya xüsusi elmi yazılar  həsr edən çoxsaylı müəlliflər  olmuş, görkəmli türk alimi A.Gölpınarlı ilk qaynaqlara  söykənərək” şair-mütəfəkkirin  həyat və yardıcılığı haqqında  önəmli monoqrafiya  yazarı kimi dünya  mövlanaşünaslığında  öz  yüksək təsdiqini tapmışdır”.

Şairin  lirikasının,  “Divan- Kəbir”, “Fini ma-fih” əsərinin və  məktublarının türkcə işıq üzü görməsi, V.İzbudağın “Məsnəvi” tərcüməsinin orjinalla qarşılaşdırılması və ona  yazılan  şəhrlər  A.Gölpınarlının adı ilə  bağlıdır.

·                                         Əminə Yeniterzinin 1997-ci ildə Ankarada nəşr edilmiş  “Mövlana Cəlaləddin Rumi” əsəri yüksək bədii əhəmiyyətə malikdir2.”

Sovet dövründə Azərbaycanda  nəşr olunan Şərq klassikləri içərisində Mövlanaya  yer  verilməmişdir ki,  bu sovet hökumətinin xüsusi ideologiyası ilə bağlı idi. Ölkəmiz  müstəqillik qazanandan  sonra,  xüsusilə də son  dövrlərdə Mövlana yaradıcılığının öyrənilməsinə çox böyük önəm verilir. Yusif Rüstəmovun  2002-ci ildə  nəşr olunan “Mövlana  Cəlaləddin Rumi” əsərlərində sufizmlə bağlı dəyərli məlumatlar verilmiş, Mövlana yardıcılığının əsas məqamları işıqlandırılmışdır.

Mövlana Cəlaləddin Ruminin  təfəkkür gücü, sözlərinin  qüdrəti, oxucuların  qəlbini ram edən  mənəvi dəyəri ötən bu yüzilliklər ərzində zərrəcə əskilməmiş, əksinə öz bəşəri əhəmiyyətini  və təsir  gücünü  zaman keçdikcə artırmaqdadır; dünən olduğundan  artıq  bu günün şairidir. Mövlana Cəlaləddin Rumi Dünyada  bəşər oğlu var olduğu  müddətcə onun poetik varlığı  da zirvədəki ən üstün  yerini Allahın  izni ilə mühafizə  edəcəkdir.

Mövlana  şəfqət  və mərhəmət  ümmanı, qəlbi insanlığa, bəşəriyyətə sevgi ilə döyünən bir Haqq dostu idi. Mövlana  qələminin,  daha doğrusu qəlbinin məhsulu olan əsərlər hər zaman  onu yaşadacaqdır. Onun  mənəviyyat ensklopediyası olan əsərləri heç bir zaman köhnəlməyəcək, bəşəri əhəmiyyətini itirməyəcək mahiyyətidir. 

Mövlananın  qəlbindən gələn əsərlər hər əsrdəki insanın daxili aləminə,  batininə güzgü tutaraq, zahiri rəftarını  möhkəmləndirməsinə, xislətindəki pis vərdişlərdən  qurtulmasına  kömək edir. Mövlana  əsərlərində insan  varlığının zaman və  məkan xaricindəki həqiqətlərinə  əbədiyyət  üfüqündən işıq salmışdır.

Sınmış və ya işlənməyən bir aləti təmirçinin yanına  aparırlar. Mövlana  kimi Haqq  dostlarının qəlb dərgahı  bir emalatxanaya  bənzəyir. Belə ki,  orada  görülən iş xarabaya dönmüş qəlbləri ehya etmək olduğu  üçün bu dəvətin daha  çox xətası olan insanlara  edilməsi olduqca təbiidir. Lakin bu dəvətdən istismar məqsədilə istifadə edilir və Mövlana hər kəsin istəyinə cavab tapa bildiyi və heç bir  cavabdehliklə hüdudlaşdırılmayan  bir bəşəriyyət dininin həvarisi kimi təqdim edir.

“Bu gün geniş düşüncə və şəfqət sahibi olduğuna  görə Mövlana  kimi böyük bir dahinin feyz mənbəyi olmasını görməzlikdən gələrək, onu humanist bir filosof kimi göstərməyə çalışan, materializmin əsiri olmuş bir çox insan və onların  davamçıları olan qafillər mövcuddur.

Beləliklə, ruhani  vəsfi qulaqardı edilmiş və daha çox nəfsani cəhəti qabardıılmış yanlış bir Mövlana  və mövləvilik cərəyanı təqdim  edilməyə çalışılır. Halbuki  bütün Haqq  dostlarının feyz və ilham mənbəyi Quran və Sünnədir.

Mövlananın  əsil məqsədi də  məhz Quran və Sünnə işığı ilə insanların  mənəvi tərbiyəyə çağırışıdır3.”

İnsan  oğlu yer üzünün xəlifəsidir. Allah-Təala yer üzündəki bütün nemətləri onun istifadəsində vermişdir. Nə yazıq ki, ona  verilən  bu nemətləri,  gözəllikləri yetərincə qiy­m­я­tləndirməyi bacarmır, bu bir kənarda dursun, özünə olan  hörməti itirir, ləyaqət­sizlik göstərir,  ədəbsizlik edir, insan  olduğunu unudur bəzən  insan oğlu. Halbuki onun varlığı təkcə ət və sümükdən  ibarət deyildir.İnsanın  varlığında İlahi təcəllasun sirrləri, nuru və həqiqətləri əxz olunmuşdur. Dünyada  yaşayan hər bir insan özü bir dünyadır, kainatdır. Xislətindəki mənəvi çirkinliklərdən, eybəcərliklərdən xilas olmasa onun dünyası məhv olar.

Hər birimiz xəstəliyə düçar olan  zaman sağlamlığımıza  qovuşmaq üçün  həkimə müraciət edir, onun dediklərinə əməl edib yazdığı dərmanları qəbul etdikdən sonra fiziki sağlamlığımıza qovuşuruq.Bəs mənəviyyatımızdakı  xəstəlikləri necə müalicə edək? Qəlblərimizi qatı duman kimi bürüyən kin, küdurət, həsəd, təkəbbür, paxıllıq hissindən  necə qurtulaq? Çarəsini necə tapaq? Bax, bu yerdə Mövlana  bizə çıxış yolunu göstərir. Çünki  o, Allahın izni  ilə xəstə  qəlblərin şəfa tapmasına kömək edən, insan ruhunun, mənəviyyatının xəstəliklərini müalicə edən bir təbibdir, könül dostudur, Allahın nurundan ilham almış, mənəvi yüksəlişə çatmağa mane olan yolları aradan qaldıran bir təbib. Özünü  müalicə  edə bilməyən xəstə və yaralı bir həkim axtardığı kimi, əxlaq xəstəsi və  mənəvi yaraları olan kimsələr də bir mürşidi kamilin himayəsi altına girmək məcburiyyətindədirlər. Kamiliyyə çatdığını zənn edən bəzi kimsələr, zahirdə təvazökarlıq göstərməyə çalışırlar.Acizliklərindən və nöqsanlarından  bəhs edərlər. Lakin  bu halları ciddi deyildir, özünü  göstərmək üçündür. Üzərinə  qərarlı şəkildə gedildiyində qarşında mənlik və qürurla  dopdolu bir qəlb  bataqlığı görərsən.

Mövlananın  buyurduğu  kimi bu mənlik  və qürur  bataqlığının təmizlənməsi üçün bir mürşidi-kamilin himmət və feyzi zəruridir.Oxumaqla nəfslərini islah,  edəcəklərini, qürur və təkəbbürdən xilas olacaqlarını zənn edirlər. Belə bir  hərəkət  xərçəng  xəstəliyinə tutulmuş bir insanın tibbi ədəbiyyat oxumaqla  özünü müalicə etməsinə bənzər.

Halbuku həkimlər  belə xəstələnəndə  başqa bir həkimin müalicəsi altına girərlər. İnsan  öz xəstəliyini özü  sağalda bilməz. Bu subyektiv  bir hadisədir. Heç bir hakim də özünə aid məsələdə bir hökm verə bilməz, digər bir hakimin hüzuruna çıxması lazımdır.

Həqiqəti  dar idrakıyla  müşahidə  etməyə  çalışanlar, havada  uçan quşun yerdəki kölgəsini tutmağa çalışan uşağa  bənzəyirlər. Uşaq bütün güc-qüvvətini və nəfsini boş yerə tükədər, lakin quşun yuxarıda olduğunu nə anlar, nə də başa düşər. Dayanmadan yerdəki kölgəni qovar.O idraksız ovçu kimi bütün oxunu dayanmadan quşun yerdəki kölgəsinə atar, nəticədə oxları bitər, lakin qaçan kölgəni heç cür vura bilməz. Bunun kimi biz insanlar  da ömür torbalarımızda  olan  qızıl  qiymətindəki zaman oxlarını çox zaman belə boş yerə tükədirik. Uşaqların  plastik oyuncaqlarla  oynayaraq zamanını keçirməsi kimi.

Ağıllı kimsə o Haqq  dostlarının yoluna tabe olmalıdır ki,  ağlı olan  xəyallar uğrunda  ömür tükətməkdən qoruna bilsin. Belə buyurur  Mövlana:

“İrfan əhli bələdçiyə bənzər, yola girənlərə faydası olar, ancaq yola girməyənlərə faydası olmadığı kimi o qafillər də bələdçinin qədrini bilməzlər”.

“Yenə bir  həkim  xəstələrə şəfa verir,  bunu ağlayıb-sızlayan xəstələr yaxşı bilirlər. Ancaq bir ölü həkimin qiymət və  dəyərini necə dərk edə bilər?!”

“Ömür sabahlara  bağlanan ümidlərlə  keçib  getməkdə, qafilcə davalarla, əlləşib-didişmələrlə bitməməkdədir”.

“Sən ağlını başına yığ, ömürünü içində yaşadığın bir gün say. Bax görək,  bu günü də hansı sövdalarla xərcləyəcəksən”.

İnsanın təkəbbür, qürur və öyünmə duyğularına  qapılması özündə xəyal etdiyi üstünlüklərdən  irəli gəlir.Ancaq insan oğlu Haqq bir yolun  yolçusu olduğu tədqirdə bütün fəzilət və üstünlüklərin gerçək mənada ancaq Allahda olduğunu anlar.

Özündəki hər şeyin  Rəbbimizin  ona əmanət olaraq verildiyi qənaətinə gələr.

İnsanın  ən çox möhtac olduğunu nöqtə qəlbinin gözü ilə  görə bilmək və qəlbinin qulağı ilə eşidə bilməkdir. Qurani–Kərimdə buyrulduğu kimi “kar” və “kor” olanlar dünyada və axirət məhrumlarıdır.Nəml surəsinin 80-81-ci  ayələrində deyilir: “Əlbəttə, sən ölülərə duyura bilməzsən o dəvəti eşitdirə bilməzsən!”

“Sən korları sapıqlıqlarından döndərib doğru yola gətirməyi bacarmazsan. Ancaq ayələrimizə inanıb da təslim olanlara  duyura bilərsən!”

Canlı-cansız bütün varlıqların vücud gövhəri etibarı ilə əsli torpaqdır. Torpağın  dəyişərək şəkildən-şəkilə bürünməsi canlıları vücuda  gətirir. İnsan  da torpaqdan  yaradıldığı  üçün  eynən torpağın  özəlliklərini daşıyır.Torpaq  zaman-zaman  quruyur isti­dən qovrulur, suya həsrət  çəkir, bir mövsüm qışın  cəfasına qatlanır.Bir vaxt gəlir ki, bol bahar yağmurları  ilə yenidən dirilir. Minbir  gözəllik, rəng, qoxu və ahəngi ilə ilahi  qüdrət axtarışlarını qəribə şəkildə sərgiləyir. Bəs insan? Eynən  beləcə! Həyat  ehtira­sının girdablarında çöllərdəki qum fırtınaları kimi çalxalanıb qalır.Nəfsin basqısı altında özünü pərişan edir.Ancaq nəfs  əngəlini aşması nəticəsində kamilləşir. Məsnə­viyə  diqqət  yetirək: “Hər  meyvənin toxumu öncə yerə girər,  ondan sonra  yenidən göylərə  baş  qaldırar  və yüksələr”.

Mövlananın  verdiyi  toxum misalı o toxumdan meydana  gələn  bitkinin yenə torpağa döndüyünü  ifadə etməkdədir.  Bu qanundan heç bir  canlı varlıq  kənara çıxa bilməz.  Bunu  duyan, dərk edən təfəkkür sahibləri nə xoşbəxtdirlər. “Ağıl haqqa və xeyrə çata bilmək  üçün  ilk sərmayədir. Lakin  bu  sərmayə sahibinə lazım  fəqət kafi olmayan bir vasitədir. Bu səbəbdəndir ki, islamda əql “əqli-naqis”, yəni əskik əql olaraq ifadə edilir. Əqlin kamalı öz  keyfiyyətsizliyini hiss edərək bunu təlafi edəcək  vəhyə bağlana bilməklə, yəni təslimiyyətlə mümkündür.  Ağıl  Rəbbimizin böyük bir nemətidir.Ancaq bu nemət vəhyin, yəni kitab və sünnənin işində bir qiymət  ifadə edir. Əks halda sahibini öz nəfsinə  əsir  edərək həlaka sürükləməkdən  əl çəkməz4”.

Belə söyləyir Mövlana: “Nəfsini alçaq görən kimsə  nə xoşbəxdir. Dağ kimi özünü üstün görən  şəxsin vay halına.”

İnsan  oğlu bir çox üstün keyfiyyətlərə sahib olmasına  baxmayaraq,  nəfsini kifayət qədər  tərbiyə  etmədiyindən  bəlalara düçar olur. Çünki özünü  mükəmməl qəbul edənlər əskikliklərini düzəltməyə, mənfiliklərdən qurtarmağa yönələ bilməzlər.Çünki o əksiklərin varlığını qəbul etməzlər. Allah–Təala müqəddəs kitabımız Qurani–Kərimdə  belə buyurur: “Yer üzündə təkəbbürlə gəzib dolanma. Çünki sən nə yeri yara bilər, nə də (boyca) yüksəlib dağlara çata bilərsən. (Əl-İsra,37)”.

“Adamlardan təkəbbürlə üz çevirmə, yer üzündə lovğa-lovğa  gəzib  dolanma. Həqiqətən, Allah heç bir özündən  razını, lovğalanıb fəxr edəni sevməz!” (Loğman 18).

Buna diqqət edilməlidir ki, təvazökarlıq  insana xas olan bir məziyyət olmaqla  bərabər, Allahın  ona lütf  etdiyi nemətlərini nankorcasına  yox saymağa  səbəb olmalı­dır. Nemətlərin  Allah-Təalaya  aid olmaq  şərtilə varlığını idrak edib şükürdə olmaq - “təhdisi–nemət”adlanır.Bu,təkəbbürlənmək deyildir.  Təkəbbürlənmək  o nemətləri nəfsinə aid qəbul etmək, yəni öz varlığının üstünlüyü kimi bilməkdir. Təkəb­bürlü olmaq sağlam qəlbi xəstəliyə  doğru aparan məhvedici bir mərəzdir. Xəstə qəlbin  sahibi:

1)             Etdiyi  günahları tez unudar;

2)              Etdiyi yaxşılıqları unutmaz;

3)              Öz  imanını özündən zəif imana malik olanlarla müqayisə edər;

4)             Öz var–dövlətini özündən artıq  var-dövlətə sahib olanlarla müqayisə edər.

Sağlam  qəlb sahibi isə təkəbbürlərdən uzaqdır.

O:

1)             Etdiyi yaşılıqları tez unudar;

2)              Etdiyi günahları heç vaxt  unutmaz və hər  zaman tövbə edər;

3)             Öz biliyini, öz  imanını bu  cəhətdən  özündən  üstün olanlarla müqayisə edər;

4)             Öz var-dövlətini hər zaman  özündən kasıb olanlarla müqayisə edər.

Mövlana “Məsnəvi” də belə buyurur: “Ey dünya malı üçün çırpınan və dünyaya sitayiş eyləyən qafil! Fironda olan murdar  əxlaq  tamamilə  səndə də var! Sən də mal və  şəhvət  arxasınca  qaçırsan! Fəqət  sənin əjdahan yəni nəfsin acizlik, yoxsulluq quyusuna  düşmüş, gücsüz olmış, bu səbəbdən  Firon kimi hücum etmir. Bir şey yarada bilmir” .

“Yazıqlar olsun! Bu  söylənilən  sözlərin hamısı sənin halların, sənin naqis  xasiyyətindir, hamısı səni  tutur; sən onları Fironun  üstünə atırsan”.

“Halbuki sənin naqis  hallarından, murdar xasiyyətlərindən  söz açılsa, canın sıxılar, xoşuna getməz, başqalarından bəhs edilsə sənə nağıl kimi gələr”.

Nəfsin  üç növü vardır:

1)             Pislikləri əmr edən nəfs;

2)             Özünü qınayan nəfs;

3)             Mütmain nəfs (Allaha tamamilə tabe olan nəfs)

İnsan oğlu  nəfsinə mütləq  bir surətdə qalib gəldiyi tədqirdə mələkdən  üstün bir dərəcəyə yüksəlirsə, ona  məğlub olub tabe olduğu halda  heyvandan da aşağı səviyyəyə  enir. Rəbbimiz Qurani–Kərimdə belə  buyurur: “.... And olsun nəfsə və onu yaradana (ona bizim verənə); sonra da ona günahlarını və pis əməllərdən  çəkinməsini (xeyir və şəri) öyrədənə ki, Nəfsini (günahlardan) təmizləyən mütləq nicat tapacaqdır! Onu (günaha) batıran isə, əlbəttə, ziyana uğrayacaqdır”. (Əs-Şəms, 7-10).

 Bu aləm Allah-Təalanın  sifət təcəllilərinin tərkibi ilə vücuda gəlmişdir. Bununla belə, bütün varlıqlar fanilik, köhnəlmə və yox olmağa məhkumdurlar. Heç bir varlıqda Bəqa-yəni ölümsüzlük və daimilik imkan və gücü yoxdur.Fani  olan  varlıqların  vəsfləri də fanidir. Ziddiyyətlər  üzərində qurulmuş aləmimiz nə gözəllik, nə çirkinlik, nə  xeyir, nə də zaval üzrə baqi ola bilməz. Əbədi bir dəyişim bütün məxluqat üçün mütləq bir  qaydadır. Mövlana bu gerçəyi aşağıdakı  şəkildə tərənnüm edir:

“Şəfəq vaxtında gözəl Günəşin  doğuşunu görüncə qürub zamanı onun ölümü demək olan batışını da xatırla” .

“İnsan da eynən bu məcəranı yaşayır. Kəmali və cəmali sonunda bir zavala məhkumdur.”

“Gözəl bir uşaq  baxarsan ki, xalqın sevimlisi mərtəbəsinə çatmışdır. Bir müddət  sonra ixtiyar bir zavvallı halına gəlir və xalq  içində  rəzil hala düşür”.

“Əgər gümüş bədənli gözəllər səni ovladısa ixtiyarlıqdan sonra bir də pambıq tarlasına dönən o bədənə tamaşa elə!”

“Ey salik kimsə, aynadakı son nəqşəyə bax! Bir gözəlin ixtiyarlığındakı  idbarlığını və bir binanın xərabə halına gələcəyini düşün də, aynadakı yalana aldanma!..”

Mövlana bu aləmin ziddlikləri üzərində qalib olduğunu yuxarıdakı beytlərində müxtəlif  misallar gətirərək anlatmaqdadır. Bunun səbəbi Allah-Təalanın  “cəmiul-əzdad”, yəni, zidd sifətlərə sahib olmasındadır.Sifət təcəlliləri ilə var olan aləmimiz də bu ziddlik, üzərində qurulmuşdur. Başqa  cür olması mümkünsüzdür. Əsasən, insan beyni ziddi olmayan şeyi qavraya bilməz. O surətlə şərtləndirilmişdir.İnsan ziddiyyətin sərgisi halındadır.Çünki İslam nəzərində məsul olan şəxsin idrakı, ancaq ziddiyyətləri qavraya bildiyi qədərdir.Ziddiyyət  (kontrast) nə qədər  aydın isə idrak da  o qədər  bərraqdır.

İslamda  təsis etdiyi sistemin  və gətirdiyi dünyagörüşünün izahını ortaya qoyarkən bu reallığı diqqətə alır. İzahlarını təzadla rüzərində bina edir.  Xeyir-şər, cənnət-cəhənnəm, həyat-ölüm və s. kimi.

Bu təzadlar arasında  həm insan  şəxsiyyətində, həm də  kainatda bir qələbə və eyni zamanda bir-birini yox etməyə yönəlik  həyat mücadiləsi mövcuddur. İnsanın daxili dünyasındakı günah və  təqva  mücadiləsi kimi. Bu mücadilədə birinin  digərini yox etməsi mümkünsüzdür. Çünki bir-birinə zidd olan hər şey, əsli kainatın xaliqində olan bir sifətin  aləmimizə inikasıdır. Allahın sifətləri də əbədi olduğundan  bu ziddilik qiya­mə­tə qədər davam edəcəkdir. İnsana  yaraşan öz şəxsində də, xarici aləmdə də haqq ilə  xeyrin batil və şərə qələbəsini təmin etməyə çalışmaqdır. Bunun üçün haqq və xeyrə qulaq tutmaq, şər və batildən  üz  çevirmək  bəşər oğlunun əsas qayəsi olmalıdır. Bunu edən kimsələr  səadətə çatarlar ki, dinin əsas qayəsi də insan deyilən hər fərdi bu zəfərə çatdırmaqdır.

Yenə “Məsnəvi” yə müraciət  edək: “Mala, mülkə həddindən  artıq  sarılma ki, vaxtı gəlincə asanlıqla  onu əlindən  verməyi bacarasan! Həm asanlıqla  verib gedəsən, həm də  savab qazanasan! Sən səni belə möhkəm  tutana sarıl ki,  əvvəl də Odur, axır da Odur! Onu tapmaq istəyirsənsə, könül qəmini batıracaq  nə qədər  nəfsani sıxıntılar varsa, içindən çıxarıb at ki, muradına  nail olasan”.

Mövlana  dünyagörüşünü  şərtləndirən  başlıca  mövzu ilahi eşqdir. Eşqin  qarşısında uca dağlar əriyir,  kədər səfaya,  torpaq  qızıla, üzüntü sevincə çevrilir. “Ölü qəlblər dirilir,  kölələr ağa olur, dəmir  yumşalır, daş əriyir”. Sevgilisinin eşqini qəlbində saxlayıb  hər  şeyi unudan insan  yer üzərindəki insanların ən xoşbəxtidir.

Mövlana yazırdı ki,  mal və mülkləri ilə  maddi varlığa qul olanları Allahın  ixtiyarına  buraxırıq. Bizim onlar ilə heç bir əlaqəmiz yoxdur, çünki biz  ucsuz-bucaqsız  bir  eşq səltənətinin qullarıyıq.  Başqa təbii xəstəliklərə tutulandan eşq xəstəsinin fərqi ondan  ibarətdir ki,  hər xəstə tutulduğu  xəstəlikdən qurtarmağa  çalışır. Eşq xəstəliyinə tutulan isə  bütün başqa xəstəliklərdən  xilas olduğunu başa düşdüyü  üçün bu xəstəliyə tutulmadığından çox məmundur. Çünki o artıq sağlamlığa  qovuşmuşdur. “Allahın  eşqi istər  ruhda, istər gözdə olsun, həmişə qönçə kimi daha tər və təzə olaraq qalır5” o  heç vaxt solmur. Aşiq bu yolla sonsuz həqiqətə çatır.

Eşq insan qəlbindəki Allah nurudur və insan  yaradılışının mahiyyəti, məqsədi və səbəbi, dəyişmə və təkamülü  eşq ilə bağlıdır.  Bu eşq insan ruhunu öz   ilkin məskəninə,  yaradanına  çağırır, insan  öz ilkinə dönməyə, haqqa qovuşmağa, ilahi vahidlə vəhdətə  çatamağa çalışır. Mövlana eşqsiz  keçən ömrü hesaba almır.  “Eşqi” dirilik suyu və can lütfü  hesab edir. Mövlanaya görə eşq sətirlərə sığmaz, sözlə anladılmaz,  kəlmələr  eşqin  izahında acizdir, eşq ucalıq qüdrətidir,  bütün eşqlər nəticədə  “Allaha məhəbbətlə birləşir6”. İlahi eşqin tükənməz qüdrəti fani olanı əbədi olana  qovuşdurur. Mövlana ilahi eşqin  coşqunluğu  içində yanan  o böyük yanğını könlündə yaşadan bir Haqq aşiqidir. Mövlanaya görə aşiqlərin sevinci  və qəmi Allahdır. Eşq  elə bir alovdur ki,  Məşuqdan başqa  hər şeyi yandırıb kül eylər.  Belə söyləyir Mövlana: “Eşqsiz olma ki, ölü olmayasan, eşqdə ol ki, diri qalasan”.

Mövlana deyirdi ki, əbədi olan eşq yalnız  əbədi olan bir varlığa  yönəlməlidir. Ölümsüz bir həyat  haqqında  sahib  olan,  hər varlığa can  verən  eşq ölümlü, sonlu bir şeyə yönələndə  həm gözəlliyini, həm də  mənasını   itirir. Eşq heç kimə niyazi və ehtiyacı olmayan  Allah-Təalanın sifətlərindəndir.  Ondan başqasına aşiq olmaq  keçici  bir haldır. Çünki  məcazi eşq qızıla  bənzəmiş bir gözəllikdir. Görünüşü nurdur, fəqət içi dumandır. Nur çəkiləndə  duman meydana çıxır və məcazi eşq dərhal sönür. İlahi eşqin isə  sonu yoxdur, əbədidir.  Maddi dünyanın  isə həm əvvəli, həm də  axırı var. Eşq  heç vaxt  ölməyən  həyatının sonu olmayan  bir şəxsin  xüsisiyyətidir.

Eşq yolu çətin  yoldur, aşiq təsəvvür mərtəbələrindən  keçməli, buna ciddi cəhd göstərməli, səbrlə dözməlidir. “Təsəvvürün  I mərtəbəsi təqvadır, yəni nəfsə aid  bütün zövqlərdən  uzaqlaşmaqdır. Nəfsin həzzlərinə əsir olmaq  böyük bir zəiflik sayılır.  Təkiyyə halına düçar olmamaq, yəni nəfsin  həzzlərindən imtina etmək kimi görünməkdi.Təqva mərtəbəsinə qalxmaq cəzbə və nəhayət eşq həyatına  çatmaqdır. Eşq aləminə girənlər  bundan sonra sirr təcrübəsinin yüksək dərəcəsinə gəlirlər.

Buna da ittifaq deyilir. Bu hal içərisində olanlar  nəhayət  həşyat (qorxu) dövrəsinə girirlər. Durmadan zikr edirlər. Bu mərtəbələrdən sonra sülük (təriqətə girmək) dövründə yaşayaraq kamal mərtəbəsinə keçirlər. Bu zaman fənafillah olurlar, artıq vəlilik (müqəddəslik) dərəcəsinə çatırlar”.

Beləliklə, təsəvvürün  bu çətin mərtəbəsini Mövlana keçərək, kamal dərəcəsinə  çatmışdır. Kamala yüksələn aşiq öz varlığını tamamilə puç edib Allahın  varlığına qovuşur (ənəlhəqq7). “Hər kimi aşiq  görsən  onu məşuq bil.  Çünki  nisa mənada həm aşiqdir, həm  məşuqdur”.

“Hər şey məşuqdan ibarətdir, eşq pərdədir.”

“Diri olan  ancaq məşuqdur, aşiq  ölüdür.” Çünki artıq o   yoxdur,  Vahidə qovuşub. İnsan  həyatının mənası da  elə budur.

Mövlananın  eşqi Allahdandır, gücünü Ondan alır. Bütün fani dünya eşq qarşısında heç nədir. 

“Eşq dənizi bir saxsı qabdakı su kimi qaynardır. Eşq dağı, qum kimi əzir, əridir. Eşq səbəbsiz Yer üzünü titrədir. Mövlanaya  görə  inilti, kədər aşiq üçün digər dərdlərdən tamamilə ayrıdır. Eşq Allahın sirlərini açmaq vasitəsidir. Mövlana qəl­bin­də eşq dərdi olmayanlara müraciət edir ki, “qalxın və  aşiq olun”.Eşq Allahdandır. Aşiqlərin sevinci də, kədəri də Odur; xidmətinin əvəzində aldığı qazancı da Odur.”

Zülmün, ədalətsizliklərin, haqsızlıqların  baş alıb getdiyi bu dünyada öz mənəvi dünyamızı, ruhumuzu aydınlatmağa o qədər ehtiyacımız  var ki. Bu baxımdan Mövlananın əsərləri mənəvi yaralarımızı sağaltmağa, sıxıntılarımızı həll etməyə, xislətimizdəki pis vərdişlərdən qurtulmağa kömək edən  bir  məlhəmdir. Əsrlərdir  bütün insanlığa  işıq  verən  Mövlananın hər cür ayrıseçkiliyin at oynatdığı dünyamızda  insanlar  arasında  fərq qoymadan hər kəsə yönələn çağırışı insanlığa veriləcək ən böyük dəyər kimi əhəmiyyətlidir.

 

Ədəbiyyat siyahısı

1.              R. Azadə “Mövlana Сəlaləddin Rumi”. Bakı 2005, səh 4,5

2.              Osman Nuri  Topbaş “Mövlana dərgahında əsintilər”. Anadolu  türkcəsindən  Azərbaycan  türkcəsinə uyğunlaşdıran Məmməd Aslan. Bakı 2008. səh 15.

3.              Osman  Nuri Topbaş, “Abi-həyat qətrələri”. Anadolu  türkcəsindən  Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdıran Məmməd  Aslan. Bakı 2007.səh 154.

4.              Yusif Rüstəmov.  “Mövlana Cəlaləddin Ruminin sufilik  fəlsəfəsi”. Bakı 2002. səh. 122,124.

5.              “Çağdaşımız Mövlana” simpoziumunun materialları. Bakı 2008.səh. 150.

6.              H. Nur Artıran, Azad Yaşar “Məsnəvidən  seçmələr”. Bakı. 2007.

7.              Mövlana Cəlaləddin Ruminin  Mənəviyyat məsnəvisi, II kitab. Bakı, 2007.

Резюме

 В  данной  статье  освещаются основные моменты  творчества  великого  мыслителя Востока  Джалаладдина Руми  особенно из его труда «Месневи», которая  считается  энциклопедией  нравственности  и которой  отражаются  его философски взгляды  о Вселенной, о человеке, о путях  достижения  Божественной  любви.

 

Summary

 The  main  keynotes of the  activity  of the eminent  philosopher of  the  East. J. Rumi,  were  highlighted  in this article especially, his  philosophic  viewpoints about  the  universe,  humankind  and  the  ways  of getting  into Godly  love  were  illustrated by  using  examples from his  work – “Masnavi” which  is considered the  encyclopedy of morality.

Ачар сюзляр: ешг, ашиг, мянявиййат, кюнцл, тякяббцр.

Ключевые слова: Любов, влюбленный, нравственность, душа, гордость.

 Key words: Love, lover,  morality, heart, haughtiness.

 

Rəyçi:  ф.е.н.Arif  Məmmədov

 

 


Cəlilova Albina Malik qizi

NƏCƏF BƏY VƏZİROVUN  “PƏHLİVANANİ-ZƏMANƏ” KOMEDİYASINDA

BURJUA-MÜLKƏDAR ƏXLAQININ TƏNQİDİ”.

 

                Pəhlivanani-zəmanə (1898-1900) pyesi Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində neft mövzusunda yazılmış ilk əsər kimi qiymətli, Bakida yenicə ayaq tutub addım­lamağa başlayan neft senayesi sahiblərinin, varlanmaq hərisliyi ilə şöhrətlənməyə çalışan ilk burjua nümayəndələrinin iyrənc daxili aləmini açdığı və ifşa etdiyi üçün təqdirəlayiqdir.

”Pəhlivanani-zəmanə”nin süjeti real həyatdan  alınmış hadisə və faktlar üzərində qurulmuşdur. Vəzirov hər gün  şikayətlərini dinlədiyi yüzlərcə adamın psixologiyasını,neft yerləri uğrunda gedən  mübarizə və çarpışmaların nədən törədiyini öyrənir, ”Pəhlivanani-zəmanə“ dəki “macəralardan” çox görürdü.Belə ki, həyatın özü  məcbur edir ki, yazıçı rastlaşdığı  burjua həyatının iyrənc sahələrini xalq və millət  adından danışan hiyləgər  burjua  nümayəndələrinin iç üzünü  açıb göstərsin.Dramaturgun ustalıgı orasındadır ki,o gördüyü adamları və hadisələri oldugu kimi yazıya köçürməmişdir. Həyat həqiqətləri  Vəzirovun sənətkar qələmi ilə bədii həqiqətə çevrilmiş, pyesin baş qəhrəmanı Aslan bəyin prototipi olan Fərrux bəyin rəng və boyaları  daha da  tündləşdirilmiş və o,bir tip kimi daha dolğun və məzmunlu  olmuşdur. Başqa sözlə desək, dramaturq  yenicə inkişafa  qədəm qoyan neft senaye burjuaziyasının umumiləşdirilmiş tipik nümayəndəsini yaratmışdır.                                                            

                  Humanist sənətkar yeni burjua əlaqələrinin, var-dövlətin ailədəki  dağıdıcı  rolunu hələ  ”Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük” komediyasinda təsvir etmişdir. ”Pəhlivanani-zəmanə”də  isə kapitalizmin  formalaşmağa başladığı  dövrdə burjuaziyanin zərərli cəhətlərinin qabardığını, onda daha bir çox  qəbahətlərin əmələ gəldiyini də göstərir. Sərvətin,pulun insan  ləyaqətini  heçə endirdiyini, tapdaladığını, insani sifətləri məhv etdiyini  dramaturq Aslan bəyin simasinda açır, başqa sözlə desək, yazıçı  hakim burjua sinfinin  əxlaqını, cəmiyyətdə tutduğu  mövqeyini ifşa edir, onun ictimai mənafeyinin əməkçi  xalq üçün qorxulu olduğunu  qələmə alırdı.   ‘Pəhlivanani-zəmanə” pyesində  Aslan bəy hansı  səciyyəvi xüsusiyyətlərə malikdir?  Dörd məclisdən  ibarət olan  pyes Aslan bəyin və onun yaxın dostlarının  ifşasına həsr olunmuşdur.Birinci  məclisdə  Aslan bəyi görmürüksə də, onun  dostu ,küçə  vəkili, rus libasli “millətpərəst” Cahangir bəyin Avropa qaydasında  bəzənmiş  otağında  baş verən  əhvalatlarla  tanış oluruq. Cahangir bəyin evi aldadılanlar Aslan bəyin caynağına keçənlər üçün birinci  tələdir. ”Cahangir bəyin sağ əli” çox murdar vasitəçilik rolunu oynayan,simasız Pişik Əhmədin dediyi kimi, həmin evdə  çoxlu  “başlar  qırxılıb, yumşaq qulaqlar dibindən xırpıdılıb”. Aslan bəy, eləcə də onun  dostları Cahangir bəy və Laçın  bəy şəraitdən  ustalıqla istifadə etməyi  bacarırlar.

Özlərini  sadəlövh  camaat arasında “millətpərəst”, xalqın qeyrət və  namu­sunu çəkən” fədakar  qəhrəmanlar  kimi tanıdır,üzlərinə  insanpərvərlik mas­kası  taxırlar. Lakin  neft və milyonlar  səltənəti ”pəhlivanlarının” üzündəki  ör­tük  elə birinci məclisdə  yırtılır, millətpərəstliyin pul  tələsindən ötrü” olduğu aşkara çıxır, tiplərdən birinin sözü ilə desək, ”adları millətpərəst, özləri dəllək, cibkəsən” kimi  rüsvay olurlar. Bütün pyes boyu  burjua millətpərəstlərinin  ikiüz­lülüyü,  sözləri ilə əməlləri arasındakı  ziddiyyət  yazıçı tərəfindən  ifşa olunur. Bu cəhətdən  E.Haq­ver­diyevin” Millət dostları” (1905) pyesi ile “Pəhlivanani-zəmanə” arasında  oxşayış,  ideya  yaxınlığı   vardır. ”Millət  dostlari” nda  da  xalq adından  danışan, özlərini “millət qeydkeşi”, ”qeyrətli müsəlman”, ”yetimin dərdinə ağlayan” kimi  göstərən  burjua  ziyalılarının-“millətpərəstlərin” xalqa  ve millətə  yad, düşmən olduqları, alçaq və  rəzil simaları  məharətlə  ifşa olunur. Hər iki  yazıçı cəsarətlə göstərir ki, sözdə  insanpərvər, vətənpərvər, xalqını sevən burjua  ziyalıları əsil həqiqətdə insanpərvərliyin əleyhinə olan, xalqı və vətəni öz şəxsi mənafelərinə qurban verən dəllal və cibgirlərdir.                                                  

          Aslan bəy xarici inhisarçılarla rəqabətə girmək  eşqi ilə yanır və milli Azər­baycan burjuaziyasının keçən əsrin 80-90 –ci illərindəki bəzi xüsusiyyətlərini də əks etdirir. Aslan bəy öz planlarını  müxtəlif vasitələrlə həyata  keçirir. Onda möhkəm əqidə yoxdur. O, yeri gəldikcə bütöv milləti də  satmağa  hazırdır. Aslan bəy girinə keçən yağlı tikələrin  hərəsini bir fəndlə aşırır. Aslan bəy kiminlə  nə dildə danişmağı bacarır. Xalqını “sevən”, ”millətçi” Aslan bəy tipik bir burjua  numayəndəsi kimi, əsil həqiqətdə  əməkçi xalqa həqir gözlə  baxır, onu insan saymır…….”. Onlara dövlət nə lazım? Çirkli libaslarınamı  yaraşar dövlət, ağıl-kamallarına yaraşar, yoxsa sir-sifətlərinə?” (1 cild,səh 195)      

      Böyük yazıçı burjua soyğunçuluğu və pozğunluğunu, millətçilərin ikiüz­lülüyünü və yalançılığını  həqiqi xalq mənafeyindən, zəhmətsevən xalqın cəbhə­sindən  ifşa edir və lənətləyir. O göstərir ki, bu tüfeylilər, parazitlər təbəqəsi xalq həyatı  və yaşayışının  yaxşılaşmasına  elm və maarifin  yayılması işinə sərf edilməli  olan maddi sərvətləri  puç edib havaya  sovururlar, üstəlik yalançılığı, əqidəsizliyi və pozğunluğu yayırlar.

          Pəhlivanani-zəmanə”də кяндхуда вя айры-айры голузорлулар мцдафиясиз ъамаатын башына эятирдийи мцсибятляр  дя нягл едилир. Мяшяди Таьы Хараба кяндинин сакинидир. О, кяндин аьасындан  шикайятя эялмишдир. Бурада  йазычы кяндин адыны дцшцнярякдян Хараба гоймушдур. Ялбяття, фикир верилярся, кяндин харабайа дюндярилмясинин сябябкары тапылыр. Билинир ки, «бир адамдан ютрц тамам обаны кор гойурлар», щямин адам «гудумуш ит кими йетяни – кечяни гапыр», Мяшяди Таьы демишкян, «Залым оьлу ъамаатда иститаят» гоймайыб, «мялун оьлу » кяндлиляри «гуру йурдда гойубдур» вя саиря.

          Йазычы ямякчи инсанларын изтирабларыны вермяйя чалышыр, нефт сянайечиляринин вя цмумян щаким тябягялярин гулдур сифятлярини сойугганлылыгла гаршылайа билмир. О, халгын башына  эятирилян мцсибятлярин щансы мянбядян эялдийини ашкара чыхарыр. Башга сюзля десяк, ядиб пйесдя зящмяткеш халга юз дцшмянлярини танымагда кюмяк едир. Вязиров буржуазийанын щяйат вя ъямиййятя  эятирдийи наняъиблийи ямякчи халга гурдуьу тяляни вя тюрятдийи, мцсибяти эюрдцкдян сонра буржуа ъямиййятинин мяфкуряви дцшмяни олмушдур.

          Пйесин финалында ъинайяткарлар, щяйатда олдуьу кими, чарясиз бурахылыр. Бу, чох йахшыдыр. Лакин ядиб чар сензурасындан  ещтийат етдийиндянми вя йа башга бир сябябдянми финалдан сонра беля бир ремарка верир: «Бу щалда, бир гоъа, аьсаггал киши вя бир нечя жандарм дахил олурлар, онлардан бири дейир: «Ганун  щюкмцня эюря дустаг едирям сизи». Лачын бяй, Ъащанэир бяй вя Гулу щяряси бир шякля душур» (1, сящ.216).

          Ядябиййатшцнаслыг елмимиздя ”Pəhlivanani-zəmanə” щямишя, демяк олар ки, буржуа ъямиййятини вя онун яхлагыны ифша едян бир пйес кими гиймятлян­дирил­мишдир. Тянгидчи вя ядябиййатшцнас Мустафа Гулийев щяля 1930-ъу илдя йазырды: «Вязиров ”Pəhlivanani-zəmanə” комедийасында мцлкядарлыьын  буржуазийайа дяйишилмясини эюстярмишдир. Аслан бяй практик вя иш «иш баъарандыр». О, нефт оьурлайыр, биржада истядийи кими алвер едир, нефтйерлярини уъуз гиймятя алыр, щятта юз достларыны беля алдадыр. Онун бцтцн щяйат планы шяхси варланмаг цзяриндя гурулмушдур. Мцяллиф бу типли «баъарыглы иш адамларыны» мцщакимя едир, ян чох ися оьру вя аъэюз олан, щяддиндян артыг «мянфи тип олан Аслан бяйи ортайа чякир». (18).

         ”Pəhlivanani-zəmanə”də burjua cəmiyyətinin “Qəhrəmanlarını” amansız tənqid  edən yazıçı  kapitalizm aləmində  hökmranlıq edən ləyaqətsiz, vicdansız ağaların üzündəki örtüyü  cəsarətlə yırtır. O, böyük inandırııilıqla  göstərir ki, Aslan bəyləri  qudurdan  burjua cəmiyyətinin  varlığı  insanların əxlaqını  mənim­səmiş  xudbin  Aslan bəylər  yalnız  şəxsi  mənfəət  dairəsində  firlanırlar. Fırıldaq­çı Aslan bəylərin  hərəkət və rəftarlarında  təəccüblü”bir şey yoxdur. Çünki Aslan bəyləri yetirən  burjua cəmiyyətinin  təbiəti elədir ki ,o hər cür alçaq işlərin törə­dilməsi  üçün  münbit zəmin hazırlayır və həmin zəmində də xalqa, əməkçi insana, ümumiyyətlə insanlığa  zərərverici həşəratlar  cana gəlir. Pyes oxucunu inandırır ki, insanlıq  duyğusunu itirən  və haqqı, ədaləti ayaqlar altında tapdalayan  burjua  cəmiyyətinin  Aslan bəy kimi  ağaları  ölkədəki  qanunların  qanunsuz­lu­ğuna  arxalanaraq cəza almadan  hər cür  cinayətə  əl atırlar və  beləliklə də  zəhmetkeş  xalqa  dəyən zülm çəkicini  daha da  ağırlaşdırırlar. Pyesin gücü və  obyektiv təsiri  Aslan bəyləri  yırtıcı    xudpəsəndlərə  çevirən  burjua  cəmiyyətinə  nifrətində, mövcud  burjua  əxlaq və qanunlarına  qarşı  ardıcıl  tənqidi  pafosundadır.

                                                     

  Ədəbiyyat: 

1.Hüseyn Mamayevin xatirələrindən(xatirə kitab müəllifindədir)

2.”Əkinçi”, 1877, 7 iyul, 14

3.F.Qasımzadə N.BVəzirov, Baki, Azərnəşr,1954, səh. 203

4.”Ədəbiyyat kitabı”, 9-cu siniflər üçün, Azərnəşr, 1933, səh5

5.Mirzə Ibrahimov Nəcəf bəy Vəzirov  yaradıcılığında  humanizm və azadlıq ideyaları Azər. SSR EA Ədəbiyyat və Dil Institutunun əsərləri, 9 cild , səh. 65

6.Kamal Talıbzadə  Nəcəf  bəy Vəzirov  əsərlərində  burjua-mülkədar əxlaqının tənqidi. Azərb.SSR EA  Xəbərləri, 1955, 1, səh. 78.

7. Kamran Məmmədov. N.B.Vəzirov. Baki, 1963.

8. M.Quliyev. Октябрь и тюркская литература, Бакы, 1930, сящ.20

 

КРИТИКА БУРЖУАЗНО-ПОМЕЩИЧЬЕЙ МОРАЛИ В КОМЕДИИ Н.Б.ВЕЗИРОВА «ПЕХЛИВАНИ-ЗАМАНЕ»

РЕЗЮМЕ

Остро критикуя отрицательные стороны бакинской буржуазии, Н.Б.Ве­зиров подошел к этой проблеме как просветитель-демократ, так и не осознав роли рабочего класса как основной движущей силы общества. Ко­нечно, мы не вправе осуждать писателя, как это делают некоторые литера­туроведы. Потому что создание образа рабочих, работающих на нефт­яных промыслах, а также реального образа  прогрессивного револю­цион­но нас­тро­ен­ного поко­ле­ния вовсе не являлось настоящей целью писателя.

Ключевые слова: Н.Б.Везиров, комедия, буржуазно-помещичья мораль, критика.

 

CRITICISM OF BOURGEOIS-LANDOWNER MORALS IN N.B.VEZIROV’S COMEDY "PEHLIVANI-ZAMANE"

SUMMARY

 

Sharply criticizing negative sides of the Baku bourgeoisie, N.B.Vezirov has approached to this problem as the educator-democrat, and not having realized a working class role as basic motive power of a society. Certainly, we have not the right to condemn the writer as it is done by some literary critics. Because creation of an image of the oil fields' workers, and also a real image of progressive revolutionary generation at all was not the present purpose of the writer.

 

Keywords: N.B.Vezirov, a comedy, bourgeois-landowner morals, criticism.

 

          Ачар сюзляр: Н.Б.Вязиров, комедийа, буржуа-мцлкядар яхлаг, тянгид.

Ряйчи: проф.Гара Намазов


Xanbabayeva Afət Əjdər q.

FARS VƏ TÜRK ƏDƏBİYYATINDA MƏSNƏVİ-“XOSROV VƏ ŞİRİN”

              Məsnəvi türk ədəbiyyatında ilk olaraq yarım bənd misralar şəklində yazılmış Balasanqundu Yusifin epik poeması olan “Qudatqu biliq” abidəsi hesab olunur. Bu nəsihət verici əsər ensiklopedik məlumat verən fəlsəfi məsələləri özünün başlıca mövzusuna çevirmişdir. Əsər öz özlüyündə islam ruhu daşıyır və əsərin müəllifinin yaradıcılığına Firdovsinin təsiri böyük olduğundan bu əsərdə “Şahnamənin” poemasının şer quruluşundan istifadə olunmuş və müəllif İran və Ərəb ədəbi-ənənələrinə bələd olduğunu aydın göstərmişdir. Bu ənənə fonunda əsərdə türk xalq müdriklərindən statlar gətirmiş və Ərəb və Fars poeziyası ruhunda formalaşan islam ədəbi kanonu müəllifin əsərində hər addım da hiss olunur. Burada əsərin həm fars ədəbiyyatından, ərəb poeziyasından, həm forma,  estetik quruluş, vəzn və qafiyəyə görə də, bəhrələndiyi aydın görünür. Məsnəvidə Allahın mədhi, mədhiyyə, təbiət və insan təsvirləri ərəb qəsidə poeziyası qanunları olmadan məsnəvinin yazılması mümkün deyil. Ritter özünün klassikaya çevrilmiş “Nizaminin bədii dili” əsərinin girişində yazır ki, onun spesifik fars  özəllikləri kimi hesab etdiyi əlamətlər artıq eramızın X əsrində ərəb şairlərinin əsərlərində artıq mövcud idi. Farsların və türklərin məsnəvi ədəbiyyatı XI əsrdən başlayır və bu ədəbiyyatda 10 eyni vəzndən istifadə olunması bildirilir. Ərəb, fars və türk məsnəvilərinin nəzmi 3 sahədə-farsların və türklərin milli dastanlarında, islamın müqəddəs əfsanələrində və iki insan arasındakı məhəbbətin çox zaman  başlığa çevirmiş hekayələrdə rast gəlinir. Buna misal olaraq: “Vərqa və Gülşah”, “Vamiq və Azra”, “Vis və Ramin”, “Xosrov və Şirin” və s. göstərmək olar. “Sevgi dastanları” adlanan bu hekayələr islamdan öncəki hadisələr zamanında baş vermişdir. Bu məqalədə əsas məqsəd XIV əsr Azərbaycan şairi Fəxrəddin Yaqubun, Nizaminin, “Fərhad və Şirin” poemasına yazdığı nəzirə haqqında  məlumat verməkdir. Poema əsasən Sasani dövrünə aiddir və mövzu ilk dəfə Firdovsi tərəfindən işlənilmiş, Nizaminin onu yazmamışdan öncə isə  indiyə kimi aydın olmayan formada yazılı və şifahi şəkildə nəsildən-nəsilə ötürülmüşdür. Fəxrinin “Xosrov və Şirin” dastanı Nizaminin eyni adlı poeması ilə əlaqələndirilmişdir. Bu poema islam məsnəvi ədəbiyyatının ümumi əlamətlərinə aiddir və həm fars, həm də türk müəllifləri eyni mövzunu təkrar-təkrar 900 il boyunca işləmişlər. Nizaminin “Xosrov və Şirin”  poeması həm iranda, həm də türk müəlifləri tərəfindən əsrlər boyu yenidən işlənmiş təqlid və tərcümə edilmişdir. Bu əsər və digər fars poemalarının türk dilinə saysız-hesabsız tərcüməsi, fars ədəbiyyatının  türk ədəbiyyatı üçün nə qədər  böyük əhəmiyyət kəsb etdiyini nümayiş etdirir. Nizami və Fəxrinin eyni adlı poemaları türk ədəbiyyatının fars ədəbiyyatından nə dərəcədə bəhrələndiyini göstərmək yolunda əsas qayədir. Qədim dövrə aid tapılmış əsərin yeganəlyini nəzərə alaraq onu türk ədəbiyyatının orjinal əsəri kimi də qəbul etmək  imkan xaricindədir. Hər halda XIV əsrin, türk ədəbi əsərlərində ölkənin Səlcuq və Elxanilər dövlətinin  mədəni cəhətdən bir-biri ilə yarışan  kiçik  saray və şəhər dövlətlərə parçalanmasından öncə islam elminin, ədəbiyyatının və incəsənətinin ocağı olması da unudulmamalıdır. Fəxrinin əsəri türk ədəblərinin iran ədəbi sirlərini necə mənimsədiklərinə əyani nümunədir. Mənbələrdə bu poemanın 28 fars və 31 türk variantının adı çəkilir və onların hər birinin müstəqil məsnəvi olması söylənilir.Davamlı olaraq işlənmiş əsərlərdə keçmiş ənənələrə meyliliklə yeni tələblər arasında  ziddiyyətlər müşahidə olunur ki, bu həm fars, türk, həm də ərəb şairlərinin əsərlərində hiss olunur. “Xosrov və Şirin”in tədqiqindən sonra belə bir vacib nəticəyə gəlmək olur ki, əgər mövzu özünü bir dəfə klassik formada qəbul etdirirsə, dəyişiklik cəhdləri ümumilikdə baş tutmur və klassik əsər dəyişilmir. Dəyişmə imkanında olan hər şeyin bir-biri ilə əlaqədə üzə çıxan formalarında heç  bir inkişaf görünmür və XIX əsrin əsərləri ilə XII-XIV əsrdə yazılmış şedevrlər arasında da belə bir dərin fərq yoxdur. “Xosrov və Şirin” məsnəvisindən İran variantının tədqiq edilməsi eyni zamanda  fars xalqının mənəvi aləminə dərin nəzər salmağa imkan verir. Eyni zamanda türk xalqı  da adı çəkilən poemadakı obrazları öz sevimli qəhrəmanları hesab edirlər. Türk ədəbiyyatında “Xosrov və Şirin” əsərinin keçdiyi yol barəsində müqayisəli araşdırma demək olar ki yoxdur. Türklərin fars ədəbiyyatından asılılığını sübut etmək üçün həm türk, həm də fars ədəbiyyatında fəxrlə anılan Ömər Xəyyam, Nizami, Əttar, Cəlaləddin Rumi, Sədi, Hafiz və Cami kimi klassiklərin adı çəkilir. Müxtəlif dövrlərdə bu şairlərin yaradıcılığı bir nümunə kimi götürülür. Əslində hər iki ədəbiyyatın arasında  ciddi fərq var. Əsas fərqlərdən biri də ondan ibarətdir ki, farslar bu əsəri öz dilində işləməkdən yorulmadıqları halda türklər davamlı olaraq əsərin işlənməsində başqa-başqa türk dil  qrupuna aid dillər tətbiq edirlər.

“Xosrov və Şirin” haqqında məlum olan 31 türk əsərinin hansı nümunəyə əsaslandığı məlum deyil. Bu işlərin fars şairi Nizaminin, yoxsa  digər fars müəllifinin əsərinə  əsaslandığı müəyyən edilməmişdir. Epik janrdan lirik janra keçməyi fars müəllifləri arasında XVI əsrdə hesab edilirsə, bu türk ədəbiyyatında XV əsr göstərilir.

 Fəxrinin, Nizaminin  “Xosrov və Şirin”ininə nəzirə kimi yazdığı poema ikinci nəzirə hesab olunur. Anadolu türk məsnəvisi olan “Xosrov və Şirin” 1367-ci ildə Aydınoğullarından olan İsa bəy üçün yazılmışdır və poemanın əl yazması məşhur alman alimi Karl Züshaymın koleksyasının bir hissəsidir. Bu əlyazma Qərbi Almaniya kitab xanası Marburqdan əldə edilmişdir. İlk dəfə əsərin müəllifi, təsviri haqqında 1965-ci ildə Alman şərqşünası Barbara Flemminq məqalə şəklində məlumat vermişdir. Barbara Flemminq əlyazmasının faksimilesini və transkirpsiyasını  çıxarmış tapılmış əsərə geniş şəhr yazmış və müəllifin əsərini əsasən Şeyxi və Qütbinin, qismən də Nizaminin poemaları ilə tutuşdurmuşdur. Əsərin dili türk Anadolu-türk dili hesab olunur və bu ədəbi dilin kökləri erkən orta əsr türk ədəbi dilinə gedib çıxır.  Fəxri təkcə ədəbi dildən  deyil, fars və  türk ədəbiyyatında inkişaf etmiş ədəbi ifadə vasitələrindən də poemada  geniş şəkildə istifadə etmişdir. İlk dəfə “Xosrov və Şirin”i  türk dilində yazmış Şeyxi, Qütbi və Fəxrinin əsərləri həm də müqayisə üçün maraqlı olardı. Fəxridən 30 il öncədən yaratmağa başlamış Qütbi ilə Fəxri arasında oxşarlıqlar vardır. Hər iki müəllif son dövrə kimi unudulsa da bu o demək deyil ki, onlar öz zamanlarında uğursuz olmuş və tanınmamışdılar. Osmanlı ədəbi dilində yazmış Qütbi, Fəxri və Şeyxi ilk xələflər hesab olunur. Əgər  əsərin fars versiyası Arif Ərdəbilinin və Nizaminin versiyaları götürüləcəksə, türk versiyalarında Fəxri və Şeyxinin istifadə etdiyi yanaşma, düzəlişlər müqayisəyə çıxarılacaq. Şeyxinin “Xosrov və Şirin”nin əmirət  dövrünün epik poeması olub, Fəxrinin “Xosrov və Şirin”nindəki kimi mühüm bir hökmdara aid edilən saray poeziyasının cizgilərini daşıyır. O, qəhrəmanı bütün hökmdarların nəcib, əxlaqi keyfiyyətlərinin  təmsilçisinə çevirib dövrün  tənqidini yumlaşdır və məhəbbət təsvirlərinə  dini təqdis verir və bu əsər müfəssəl işlənmiş, lakin tamamlanmayan osmanlı poeziyası kimi götürülür. Şeyxinin yaradıcılığı anadolu türk  məsnəvisidir və ənənəyə əsaslanır. Adı çəkilən klassikləein yazılı abidələrindən birinin Fəxrinin dilinə yaxın olduğu monoqrafik təsvirlər çoxdur, ona  görə də Fəxrinin dilinin  qrammatik izahına ehtiyac duyulmur. Fəxrinin əlyazmasında dil tarixi  baxımından  maraqlı sözlər və formaların nümunələri mövcuddur. Fəxrinin 4683 beytdən ibarət olan  poemasının ilk və son sözündə bəzi bioqrafik məlumat əldə olunur. Fəxrinin əsərinin əsas hissəsi Nizaminin “Xosrov və Şirin” poemasının tərcüməsi və yenidən işlənməsindən ibarətdir. Fəxrinin əsəri türk ədəbi abidələrində iran ədəbiyyatının mənimsənilməsinin əyani nümunəsidir, baxmayaraq ki, Nizaminin “Xosrov və Şirin”  poeması iranda və türk  müəllifləri tərəfindən əsrlər boyu davamlı olaraq işlənmiş və  tərcümə edilmişdir. Bu əsərin və digər fars poemalarının  türk dilinə saysız-hesabsız tərcüməsi fars ədəbiyyatının türk ədəbiyyatı üçün böyük əhəmiyyət kəsb etdiyi nümayiş etdirir.Fəxrinin poemaya müdaxilələri ayrı-ayrı böyük həcmdə şeirlərdən əsərin strukturunun yenidən təşkilində istifadə etməsi müşahidə olunur.Qütbinin “Xosrov və Şirin”i Xarəzimşahlar və Qızıl Orda epik poemasının ən gözəl nümunəsi hesab olunsa da Qütbi bəzi tədqiqatçıların mühakimələrinə görə “əbəs yerə” Nizaminin romanını təqlid etməyə  çalışmış və bu zaman orta həcmli şeir yazmış, bu əsər  o qədər balaca olmuşdur ki, Əlişir  Nəvai onun səhfini düzəltmiş və eyni adda  yeni nəzirə yazmışdır.  Qütbinin “Xosrov və Şirin” ni də geniş mənada  tərcümə hesab  olunur və orta əsrin müsəlman tərcüməçiləri  özlərini həm də  müəllif  hesab edirdilər, çünki onlar  əsas əsərin minlərlə  şeiri ilə müxtəlif  cür davranmış və  poema üzərində iş əsnasında əsas əsərdən kifayət qədər uzaqlaşmış sonda isə yenidən başlanğıc mətnə yaxınlaşmışlar. Ədəbi tərcümə, türk dilində əsərin yenidən işlənməsi kimi qəbul edilir. Tərcümə anlayışında ehtiyat edilməlidir ki, tərcüməçi  fars mətnini başa düşübmü, tərcümədə hansı səhvlər var, məna müxtəlifliyi əhatə olunubmu - bu kimi suallar müqayisə zamanı mütləq qoyulmalıdır. Fəxrinin əsərini Nizami ilə müqayisə edilməsindən də Qütbi ilə müqayisə edilməsi  vacibdir.  Fəxrinin “Xosrov və Şirin”  əsərinin  tapılması ilə Şeyxinin  ilk dəfə anadolu türk dilində “Xosrov və Şirin”  yazan  şair kimi  ədəbiyyat tarixinə  düşməsi dərindən düşünülməlidir. Həmçinin  Şeyxinin Fəxri  ilə  ədəbi əlaqələrinin olması da yeni suallar doğurur. Anadolu-türk ədəbiyyatının Orta və Qərbi Asiya İslam nümunələri  ilə unudulmuş əlaqələrini üzə çıxarmaq, həm türk həm də fars ədəbiyyatşünaslığının  qarşısında duran vəzifələrdəndir.

SUMMARY

In the article the differences of the poem Xosrov and Shirin” by XIV century poet Faxraddin Yaqub is investigated in compazison with Nizami Gancavi`s poem of the some name.  Here the tradition of complet in turkish literature, turksih and persion poets derwing benefits from it is also shown. The poem consiss of 4683 complets. In Azeraijan is still remains uninvestigated (It is still not investigated in Azerbaijan).  

 

 

РЕЗЮМЕ

Говорится об особенностя маснави и  на персидской и на турецкой литературе. Сопоставляются одноименные поемы таких классиков как Низами, Фахри и Кутби.

 

Hosted by uCoz